پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده چکیده
زائران حرم امام رضا(ع) علاوه بر زیارت اشیاء مختلفی را به صورت مستقیم و غیرمستقیم بر این بارگاه نذر می­کردند. سکه­ها بخشی از نذورات بود. مسکوکات طلا، نقره، مس و غیره از لحاظ زمان و مکان ضرب شرایط متفاوتی داشتند و این عوامل موثر بر سرنوشت آنها بود. تاکنون پژوهشی درباره نحوه استفاده از مسکوکات نذری در آستان قدس صورت نگرفته است و مقاله حاضر در راستای پاسخ به این سوال انجام می­شود که مسکوکات نذری آستان قدس از اواخر دوره قاجار تا انقلاب اسلامی چه سرنوشتی پیدا کردند؟. پژوهش حاضر با تکیه بر اسناد منتشر نشده نشان داد زمانی که نذورات به اجاره داده می­شد سرنوشت مسکوکات نذری مشخص نیست ولی در زمان نیابت تولیت پاکروان مسکوکات نذری را می­فروختند. از سال 1328ش. که سکه­های میلاد امام رضا(ع) ضرب شد مسکوکات معیوب، لحیم­دار و دستک­دار بخشی از طلا و نقره مورد نیاز برای ضرب سکه­های جدید را تامین می­کردند. علاوه بر آن در تعمیر درب­های حرم نظیر درب دارالسیاده و پایین پای مبارک و ساخت ضریح شیر و شکر از مسکوکات نذری استفاده کردند. تعداد بسیار معدودی از سکه­ها که ارزش تاریخی داشتند برای نگهداری در موزه سکه انتخاب می­شدند. این پژوهش از نوع تحقیقات تاریخی و با تکیه بر اسناد آستان قدس انجام گرفته است.

مقدمه
زائران امام رضا(ع) هنگام زیارت اشیاء مختلفی به بارگاه رضوی نذر می­کردند. این نذورات با توجه به گستردگی جغرافیای زائران تنوع بسیار زیادی داشت پول و وجوه نقدی زائران به ضریح مطهر ریخته می‌شد و بخشی به بخش نذورات تحویل داده می­شد. وجه نقد می­توانست به صورت سکه یا اسکناس باشد. شیوه استفاده از سکه‌ها متفاوت بود. مسکوکات در دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی نقش مهمی در چرخه اقتصادی داشتند و به عنوان نذر اهداء می‌شدند. به همین جهت سالانه رقم قابل توجهی از سکه‌های رایج در مناطق مختلف جهان اسلام و حتی ممالک غیراسلامی توسط زائران نذر بر آستان قدس می‌شد. صرفنظر از ارزش اقتصادی، جنس و پراکندگی جغرافیایی مسکوکات نذری، نکته حائز اهمیت سرنوشت این نوع از وقف یا نذر است. پژوهش حاضر در راستای پاسخ دادن به این پرسش‌ها انجام می‌گیرد که مسکوکات نذری در آستان قدس چه سرنوشتی پیدا می‌کردند. مسکوکات نذری چه کاربردهایی داشتند؟ آیا اهمیت تاریخی مسکوکات می­توانست بر سرنوشت آن تاثیر بگذارد؟
مواد و روش پژوهش
پژوهش حاضر به روش پژوهش­های تاریخی و با استفاده از منابع اسنادی، مطبوعاتی و کتابخانه­ای به صورت توصیفی-تحلیلی شیوه‌ها و کارکرد مسکوکات نذری در آستان قدس را از اواخر دوره قاجار تا اوایل انقلاب اسلامی مورد بررسی قرار می­دهد. در این پژوهش از اسناد کتابخانه آستان قدس رضوی و مطبوعات آن مجموعه استفاده شده تا سرنوشت مسکوکات نذری زائران مشخص شود.
یافته‌های پژوهش
اشاره به قران­های کهنه دوره قاجار در بین نذورات نشان می‌دهد مسکوکات سرنوشتی متفاوت از سایر نذورات داشته‌است. بعد از انقلاب مشروطه کلیه عایدات آستان قدس باید تحویل صندوق و انبار آستانه می­شد. در زمان نیابت تولیت پاکروان وضعیت مسکوکات شفاف‌تر است و مسکوکات نذری نیز به صندوق آستانه فرستاده شدند. هدیه سکه به آستان قدس به دو شکل تقدیمی و انداختن در ضریح مرسوم بود و از اوایل دوره پهلوی دفتری به نام نذورات تقدیمی به وجود آمد.
یکی از شیوه استفاده از مسکوکات نذری فروش مستقیم آن بود. برخی از مسکوکات نذری نیز به عنوان سکه‌های تاریخی در خزانه و موزه آستان قدس نگهداری می‌شد. این کاربرد شامل تعداد بسیار کمی از مسکوکات می‌شد. ماموریت ملکزاده بیانی برای ارزیابی سکه­های موزه آستان قدس در سال 1345ش. نشان می‌دهد کارشناسان سکه‌شناس برای تعیین ارزش تاریخی مسکوکات و قابلیت نگهداری آنها دعوت می‌شدند. پس از آن هسته اصلی موزه مسکوکات آستان قدس ریخته شد.
یکی از کاربردهای مسکوکات نذری استفاده از آنها برای تزئین قسمت­هایی از حرم مطهر بود. مهمترین کاربرد در این زمینه استفاده از مسکوکات به عنوان مواد اولیه در ساخت و تعمیر درب‌های طلا و نقره بود. درب دارالسرور به دارالسعاده یکی از اولین درب­هایی است که از سکه­های نذری برای ساختش استفاده شد. در درب دارالسیاده به دارالحفاظ و تعمیر درب پایین پای مبارک نیز از مسکوکات نذری استفاده شد. یکی دیگر از راه­های استفاده­ از مسکوکات نذری بکارگیری آن در ساخت ضریح شیر و شکری بود.
مهمترین کاربرد مسکوکات نذری استفاده در ضرب سکه­های میلاد امام رضا(ع) بود. این کاربرد از سال 1328ش. معمول شد. برخی مواقع سکه‌های نذری را در آستان قدس ذوب و شمش تهیه می­کردند. ذوب نذورات توسط اداره خزانه و موزه انجام می­گرفت. در برخی سال‌ها آستان قدس به طور مستقیم نذورات طلا و نقره را به بانک ملی تحویل می­داد تا ذوب کند. برخی مواقع آستان قدس نذورات متفرقه را با سکه نقره تعویض می­کرد تا در هنگام مصرف برای ضرب سکه میلاد مشکلات کمتری داشته باشد. بدین ترتیب با شروع ضرب سکه میلاد امام رضا(ع) از سال 1328ش. یکی از راه‌های مصرف مسکوکات نذری تبدیل آن به مواد اولیه برای این هدف بود. هدفی که مسکوکات را دوباره به چرخه اقتصادی بازمی‌گرداند.
نتایج
مسکوکات بخشی از نذورات زائران بارگاه رضوی بودند. این نذورات پس از جمع آوری سرنوشت متفاوتی داشتند. نحوه استفاده از آنها به تناسبت سیاست نایب‌التولیه‌ها تغییر می‌کرد. در اوایل دوره پهلوی مسکوکات به صرافان فروخته می‌شد و یا در مراسم جشن میلاد امام حسین(ع) عیدی داده می‌شد. در زمان نیابت تولیت پاکروان مسکوکات نذری به بانک ملی فروخته می شد. از سال 1333ش. مسکوکات نذری فاقد ارزش تاریخی از طریق مزایده به فروش می‌رسید. بعد از تاسیس موزه آستان قدس برخی از سکه‌هایی قدیمی که ارزش تاریخی داشتند برای نمایش در موزه حفظ می‌شدند.
مسکوکات غیرقابل نگهداری قابل ذوب بودند. یکی از کارکرد مسکوکات نذری استفاده از آنها در بازسازی درب‌های حرم مطهر بود. حداقل در 3 مورد از تعمیر و بازسازی‌ها شامل درب دارالسرور به دارالسعاده، درب دارالسیاده به دارالحفاظ و درب پایین پای مبارک و در ساخت ضریح شیر و شکری از مسکوکات نذری قابل ذوب استفاده شد. از زمان ضرب سکه‌های میلاد امام رضا(ع) کاربرد جدیدی برای مسکوکات نذری قابل ذوب به وجود آمد. سرگذشت مسکوکات نذری آستان قدس نشان می‌دهد تعداد کمی از سکه‌های سالم و دارای ارزش تاریخی قابلیت نگهداری در موزه داشتند.

چکیده مشهد به دلیل موقعیت جغرافیایی و اقتصادی در دوره قاجار موردتوجه تجار شهرهای مختلف قرار گرفت؛ تجاری که در این شهر مؤثر بر سرمایه­گذاری­ها بودند. برخی از آنان با وجود تاجرپیشگی به زمین‌داری و قنات­داری گرایش پیدا ­کردند. بعضی نیز در حوزه قنات­های شهری به سرمایه­گذاری پرداختند. این پژوهش درصدد است نشان دهد علل و چالش­­های سرمایه­گذاری تجار در حوزه قنات­های مشهد چه بود و سرمایه‌گذاری تجار در حوزه قنات در چه زمانی، توسط کدام‌یک از تجار و در کدام قنات­ها­ صورت گرفت؟ یافته­های پژوهش نشان می‌دهد تجار به خاطر ارزش اقتصادی آب در مشهد از اواخر دوره قاجار در قنات­های شهری سرمایه­گذاری کردند. حاج عبدالرحیم صراف، مشهدی ­عبدالله تاجرباشی، علی درودی، حاجی‌آقا نبویان و حاجی محمود هراتی مهم‌ترین سرمایه­گذاران حوزه قنات­های شهری بودند که در قنات گل‌خطمی، آب‌میرزا، مسجد گوهرشاد، سلسبیل، آب‌منبع و درویش‌بیگ به سرمایه­گذاری پرداختند. خشکسالی­های مشهد پس از 1325ش، جایگزینی چاه عمیق و لزوم استفاده از آب سالم باعث رکود قنات­داری و کاهش سرمایه­گذاری در این زمینه شد و بیشتر مالکان خصوصی سهامشان را به آستان قدس رضوی فروختند. این پژوهش با تکیه‌بر اسناد آستان قدس رضوی و مطبوعات خراسان به شکل توصیفی-تحلیلی انجام شده ­است.

چکیده مشهد از اواسط دوره قاجار به خاطر ارتقای موقعیت تجاری داخلی و خارجی­ به شهری مهاجرپذیر تبدیل شد که تجارِ قفقازی، آذربایجانی، یزدی، اصفهانی و تهرانی روانه این شهر شدند، چنانکه بزرگ‌ترین تجار و ملک­التجارهای مشهد از مهاجران بودند. یکی از این مهاجران آقابزرگ تاجر طهرانی بود که در 1291ق. وارد مشهد و دو نسل بعد این خانواده، تجارتخانه­ طهرانی را اداره کردند. حاجی آقابزرگ، حاج عبدالحسین، میرزا محمد دانش بزرگ­نیا و علی صدرالتجار رجال مهم این خانواده از چهره­های اثرگذار اقتصادی مشهد بودند که به مدت هفتاد سال در حوزه­های مختلف فعالیت داشتند. این پژوهش درصدد است نشان دهد خانواده طهرانی در چه حوزه­های­ اقتصادی فعالیت و چه نقشی و جایگاه اقتصادی، سیاسی و فرهنگی در این مشهد داشتند؟ یافته‌ها حاکی از آن است که خانواده طهرانی فعالیت خود را در خراسان از اجاره معادن فیروزه شروع و سپس به ملاکی گرایش پیدا کردند. همچنین به تجارت خارجی و صادرات تریاک مشغول بودند و در دوره پهلوی به اجاره­داری مستغلات شهری و تولید کمپوت پرداختند. در این بین، به‌واسطۀ اجاره­داری، در ارتباط با آستان قدس رضوی و تحولات آن بودند، اما بعد از واقعه گوهرشاد بخش مهمی از املاکشان را فروختند و به تهران کوچ کردند. نسل جدید این خانواده علاوه بر فعالیت سیاسی، با پشتوانه مالی وارد حوزه فرهنگی نظیر انتشار نشریه و آموزش نوین شدند. این پژوهش با تکیه‌بر اسناد آستان قدس ضوی، اسناد ملی و وزارت امور خارجه به شکل توصیفی- تحلیلی سامان یافته است.