پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده تعیین سابقۀ اداری رسمی برای آستان قدس رضوی دشوار است. در دوره‌های مختلف تاریخی (از غزنویان تاکنون)، همواره مسئولی برای ادارۀ امور حرم مطهر امام رضا^(ع) وجود داشت که در ابتدا به آن نقیب و بعد از دورۀ صفویه متولی نامیده ‌شد. هدف از نگارش پژوهش حاضر، تجزیه و تحلیل یک نشان و یک منشور صادره از نقبای آستان قدس رضوی در دورۀ تیموری و بررسی تطبیقی آن با یک نشان حکومتی به‌منظور بررسی محتوای اطلاعاتی آن‌هاست. مهم‌ترین سؤالات این پژوهش عبارت است از اینکه مهم‌ترین مؤلفه‌های سندشناسی در اسناد موردبررسی چه می‌باشد؟ ارزش اطلاعاتی و محتوایی این اسناد در چیست و تفاوت ساختاری اسناد صادره از سوی آستان قدس رضوی با منشور صادره از سوی سلطان حسین بایقرا چه می‌باشد؟ روش پژوهش اسنادی است و با تکیه‌بر مؤلفه‌های سندشناسی و سندپژوهی تلاش می‌شود تا جنبه‌های مختلف اهمیت اسناد موردنظر، بررسی گردد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نقباء آستان قدس رضوی در زمرۀ علما و رجال این دوره بوده و جایگاه مذهبی و سیاسی آنان در کنار شأن مذهبی حرم امام رضا^(ع) مؤلفه‌های قدرتی را ایجاد نمود که امکان صدور نشان و منشور را برای ادارۀ امور این نهاد مذهبی فراهم می‌کرد. همچنین، صدور چنین اسنادی، گواهی است بر این‌که شاهان تیموری علاوه بر احترام نهادن به حرم و ارسال هدایا و پیشکش‌های نفیس، هویت مستقل اداری نیز برای آن قائل بوده‌اند. بررسی تطبیقی اسناد نشان می‌دهد که مؤلفه‌های سندشناسی اسناد آستان قدس رضوی تا حد زیادی با منشور حکومتی تطابق دارند و صرفاً در لحن و محتوای صدور سند تفاوت وجود دارد.

چکیده القاب، یکی از موضوعات مهم و درعین‌حال کمتر پرداخته‌شده در دوره قاجار است. هدف از انجام این پژوهش، بررسی القاب در آستان قدس رضوی و ارتباط آن با مهر در تشکیلات اداری آستانه در دوره قاجاریه است. در این بررسی با طرح مباحثی مانند سابقه القاب در ایران و آستان قدس در دوره قاجار، رابطه القاب با مهرهای خاندانی، مهرهای شخصی و مشاغل و دلایل و نحوه صدور القاب سعی می‌گردد تا ابعاد مختلف آن موردپژوهش قرار گیرد. اهمیت این تحقیق از آن روست که تاکنون به موضوع القاب در آستان قدس و ارتباط آن با مهر و کارکردهای آن در تشکیلات اداری پرداخته نشده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که به‌تبع شکل‌گیری و رشد تعداد القاب در دوره قاجار، در تشکیلات اداری آستان قدس رضوی نیز انواع القاب وجود داشته است. القاب باقی‌مانده به موروثی و غیرموروثی تقسیم و آن‌ها را می‌توان در ذیل خاندانی، شخصی و شغلی دسته‌بندی نمود. القاب با توجه به ارتباطات و تعاملات سیاسی گیرنده با صاحبان قدرت، توسط شاه، متولی و والی خراسان صادر و دارنده آن به‌تناسب لقب درخواستی از اعتبار شغلی و مالی نیز برخوردار می‌شده است. بین مهر و لقب در این دوره ارتباط مستقیمی وجود داشته و بسیاری از صاحبان القاب از آن در مهرهای خود به‌عنوان یک شاخصه استفاده کرده‌اند.