پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده تعیین سابقۀ اداری رسمی برای آستان قدس رضوی دشوار است. در دوره‌های مختلف تاریخی (از غزنویان تاکنون)، همواره مسئولی برای ادارۀ امور حرم مطهر امام رضا^(ع) وجود داشت که در ابتدا به آن نقیب و بعد از دورۀ صفویه متولی نامیده ‌شد. هدف از نگارش پژوهش حاضر، تجزیه و تحلیل یک نشان و یک منشور صادره از نقبای آستان قدس رضوی در دورۀ تیموری و بررسی تطبیقی آن با یک نشان حکومتی به‌منظور بررسی محتوای اطلاعاتی آن‌هاست. مهم‌ترین سؤالات این پژوهش عبارت است از اینکه مهم‌ترین مؤلفه‌های سندشناسی در اسناد موردبررسی چه می‌باشد؟ ارزش اطلاعاتی و محتوایی این اسناد در چیست و تفاوت ساختاری اسناد صادره از سوی آستان قدس رضوی با منشور صادره از سوی سلطان حسین بایقرا چه می‌باشد؟ روش پژوهش اسنادی است و با تکیه‌بر مؤلفه‌های سندشناسی و سندپژوهی تلاش می‌شود تا جنبه‌های مختلف اهمیت اسناد موردنظر، بررسی گردد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نقباء آستان قدس رضوی در زمرۀ علما و رجال این دوره بوده و جایگاه مذهبی و سیاسی آنان در کنار شأن مذهبی حرم امام رضا^(ع) مؤلفه‌های قدرتی را ایجاد نمود که امکان صدور نشان و منشور را برای ادارۀ امور این نهاد مذهبی فراهم می‌کرد. همچنین، صدور چنین اسنادی، گواهی است بر این‌که شاهان تیموری علاوه بر احترام نهادن به حرم و ارسال هدایا و پیشکش‌های نفیس، هویت مستقل اداری نیز برای آن قائل بوده‌اند. بررسی تطبیقی اسناد نشان می‌دهد که مؤلفه‌های سندشناسی اسناد آستان قدس رضوی تا حد زیادی با منشور حکومتی تطابق دارند و صرفاً در لحن و محتوای صدور سند تفاوت وجود دارد.

چکیده چکیده
زائران حرم امام رضا(ع) علاوه بر زیارت اشیاء مختلفی را به صورت مستقیم و غیرمستقیم بر این بارگاه نذر می­کردند. سکه­ها بخشی از نذورات بود. مسکوکات طلا، نقره، مس و غیره از لحاظ زمان و مکان ضرب شرایط متفاوتی داشتند و این عوامل موثر بر سرنوشت آنها بود. تاکنون پژوهشی درباره نحوه استفاده از مسکوکات نذری در آستان قدس صورت نگرفته است و مقاله حاضر در راستای پاسخ به این سوال انجام می­شود که مسکوکات نذری آستان قدس از اواخر دوره قاجار تا انقلاب اسلامی چه سرنوشتی پیدا کردند؟. پژوهش حاضر با تکیه بر اسناد منتشر نشده نشان داد زمانی که نذورات به اجاره داده می­شد سرنوشت مسکوکات نذری مشخص نیست ولی در زمان نیابت تولیت پاکروان مسکوکات نذری را می­فروختند. از سال 1328ش. که سکه­های میلاد امام رضا(ع) ضرب شد مسکوکات معیوب، لحیم­دار و دستک­دار بخشی از طلا و نقره مورد نیاز برای ضرب سکه­های جدید را تامین می­کردند. علاوه بر آن در تعمیر درب­های حرم نظیر درب دارالسیاده و پایین پای مبارک و ساخت ضریح شیر و شکر از مسکوکات نذری استفاده کردند. تعداد بسیار معدودی از سکه­ها که ارزش تاریخی داشتند برای نگهداری در موزه سکه انتخاب می­شدند. این پژوهش از نوع تحقیقات تاریخی و با تکیه بر اسناد آستان قدس انجام گرفته است.

مقدمه
زائران امام رضا(ع) هنگام زیارت اشیاء مختلفی به بارگاه رضوی نذر می­کردند. این نذورات با توجه به گستردگی جغرافیای زائران تنوع بسیار زیادی داشت پول و وجوه نقدی زائران به ضریح مطهر ریخته می‌شد و بخشی به بخش نذورات تحویل داده می­شد. وجه نقد می­توانست به صورت سکه یا اسکناس باشد. شیوه استفاده از سکه‌ها متفاوت بود. مسکوکات در دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی نقش مهمی در چرخه اقتصادی داشتند و به عنوان نذر اهداء می‌شدند. به همین جهت سالانه رقم قابل توجهی از سکه‌های رایج در مناطق مختلف جهان اسلام و حتی ممالک غیراسلامی توسط زائران نذر بر آستان قدس می‌شد. صرفنظر از ارزش اقتصادی، جنس و پراکندگی جغرافیایی مسکوکات نذری، نکته حائز اهمیت سرنوشت این نوع از وقف یا نذر است. پژوهش حاضر در راستای پاسخ دادن به این پرسش‌ها انجام می‌گیرد که مسکوکات نذری در آستان قدس چه سرنوشتی پیدا می‌کردند. مسکوکات نذری چه کاربردهایی داشتند؟ آیا اهمیت تاریخی مسکوکات می­توانست بر سرنوشت آن تاثیر بگذارد؟
مواد و روش پژوهش
پژوهش حاضر به روش پژوهش­های تاریخی و با استفاده از منابع اسنادی، مطبوعاتی و کتابخانه­ای به صورت توصیفی-تحلیلی شیوه‌ها و کارکرد مسکوکات نذری در آستان قدس را از اواخر دوره قاجار تا اوایل انقلاب اسلامی مورد بررسی قرار می­دهد. در این پژوهش از اسناد کتابخانه آستان قدس رضوی و مطبوعات آن مجموعه استفاده شده تا سرنوشت مسکوکات نذری زائران مشخص شود.
یافته‌های پژوهش
اشاره به قران­های کهنه دوره قاجار در بین نذورات نشان می‌دهد مسکوکات سرنوشتی متفاوت از سایر نذورات داشته‌است. بعد از انقلاب مشروطه کلیه عایدات آستان قدس باید تحویل صندوق و انبار آستانه می­شد. در زمان نیابت تولیت پاکروان وضعیت مسکوکات شفاف‌تر است و مسکوکات نذری نیز به صندوق آستانه فرستاده شدند. هدیه سکه به آستان قدس به دو شکل تقدیمی و انداختن در ضریح مرسوم بود و از اوایل دوره پهلوی دفتری به نام نذورات تقدیمی به وجود آمد.
یکی از شیوه استفاده از مسکوکات نذری فروش مستقیم آن بود. برخی از مسکوکات نذری نیز به عنوان سکه‌های تاریخی در خزانه و موزه آستان قدس نگهداری می‌شد. این کاربرد شامل تعداد بسیار کمی از مسکوکات می‌شد. ماموریت ملکزاده بیانی برای ارزیابی سکه­های موزه آستان قدس در سال 1345ش. نشان می‌دهد کارشناسان سکه‌شناس برای تعیین ارزش تاریخی مسکوکات و قابلیت نگهداری آنها دعوت می‌شدند. پس از آن هسته اصلی موزه مسکوکات آستان قدس ریخته شد.
یکی از کاربردهای مسکوکات نذری استفاده از آنها برای تزئین قسمت­هایی از حرم مطهر بود. مهمترین کاربرد در این زمینه استفاده از مسکوکات به عنوان مواد اولیه در ساخت و تعمیر درب‌های طلا و نقره بود. درب دارالسرور به دارالسعاده یکی از اولین درب­هایی است که از سکه­های نذری برای ساختش استفاده شد. در درب دارالسیاده به دارالحفاظ و تعمیر درب پایین پای مبارک نیز از مسکوکات نذری استفاده شد. یکی دیگر از راه­های استفاده­ از مسکوکات نذری بکارگیری آن در ساخت ضریح شیر و شکری بود.
مهمترین کاربرد مسکوکات نذری استفاده در ضرب سکه­های میلاد امام رضا(ع) بود. این کاربرد از سال 1328ش. معمول شد. برخی مواقع سکه‌های نذری را در آستان قدس ذوب و شمش تهیه می­کردند. ذوب نذورات توسط اداره خزانه و موزه انجام می­گرفت. در برخی سال‌ها آستان قدس به طور مستقیم نذورات طلا و نقره را به بانک ملی تحویل می­داد تا ذوب کند. برخی مواقع آستان قدس نذورات متفرقه را با سکه نقره تعویض می­کرد تا در هنگام مصرف برای ضرب سکه میلاد مشکلات کمتری داشته باشد. بدین ترتیب با شروع ضرب سکه میلاد امام رضا(ع) از سال 1328ش. یکی از راه‌های مصرف مسکوکات نذری تبدیل آن به مواد اولیه برای این هدف بود. هدفی که مسکوکات را دوباره به چرخه اقتصادی بازمی‌گرداند.
نتایج
مسکوکات بخشی از نذورات زائران بارگاه رضوی بودند. این نذورات پس از جمع آوری سرنوشت متفاوتی داشتند. نحوه استفاده از آنها به تناسبت سیاست نایب‌التولیه‌ها تغییر می‌کرد. در اوایل دوره پهلوی مسکوکات به صرافان فروخته می‌شد و یا در مراسم جشن میلاد امام حسین(ع) عیدی داده می‌شد. در زمان نیابت تولیت پاکروان مسکوکات نذری به بانک ملی فروخته می شد. از سال 1333ش. مسکوکات نذری فاقد ارزش تاریخی از طریق مزایده به فروش می‌رسید. بعد از تاسیس موزه آستان قدس برخی از سکه‌هایی قدیمی که ارزش تاریخی داشتند برای نمایش در موزه حفظ می‌شدند.
مسکوکات غیرقابل نگهداری قابل ذوب بودند. یکی از کارکرد مسکوکات نذری استفاده از آنها در بازسازی درب‌های حرم مطهر بود. حداقل در 3 مورد از تعمیر و بازسازی‌ها شامل درب دارالسرور به دارالسعاده، درب دارالسیاده به دارالحفاظ و درب پایین پای مبارک و در ساخت ضریح شیر و شکری از مسکوکات نذری قابل ذوب استفاده شد. از زمان ضرب سکه‌های میلاد امام رضا(ع) کاربرد جدیدی برای مسکوکات نذری قابل ذوب به وجود آمد. سرگذشت مسکوکات نذری آستان قدس نشان می‌دهد تعداد کمی از سکه‌های سالم و دارای ارزش تاریخی قابلیت نگهداری در موزه داشتند.

چکیده میرداماد (متوفی 1040ق) عالمِ ذی‌فنون دورۀ صفویه و از نسل علمای جبل عامل و مرعش در شام است که به ایران مهاجرت نموده‌اند. او دارای تألیفات گوناگونی است و شاگردان متعدد و قابل‌توجهی را پرورش داده و سالیان زیادی در چند شهر محل اقامت خود (خراسان، قزوین و اصفهان)، تدریس معقول و منقول داشته است؛ هرچند که بسیاری از شاگردان او ناشناخته مانده‌اند. اکنون و در دورۀ معاصر که بسیاری از نسخه‌های خطی، تصحیح و منتشر شده‌اند و غالب نوشتجات خود میرداماد نیز در معرض توجه قرار گرفته‌اند، می‌توان ضمن پژوهش‌هایی در برخی اوراق پراکنده و تک‌نگاری‌ها و نیز یادداشت‌ها و حاشیه‌های نسخ خطی موجود، شواهد و اطلاعاتی را به دست آورد که به‌وسیلۀ آن‌ها، برخی دیگر از شاگردان میرداماد، شناسایی و معرفی گردند. در پژوهش حاضر، ضمن معرفی برخی از نسخه‌های خطی آثار میرداماد در کتابخانه شخصی شیخ محمد خاتون عاملی (متوفی 1059ق) و دیگر کتابخانه‌ها، به تجزیه و تحلیل برخی داده‌های به‌دست‌آمده پرداخته می‌شود تا ضمن آن، وضعیت شاگردی یکی از عالمان هم‌دورۀ میرداماد، یعنی ابن‌خاتون مورد تأمل قرار گیرد. در بررسی‌های انجام‌شده، مشخص شد که شیخ محمد خاتون (پیشوای دولت قطب‌شاهیان) با میرداماد ارتباط داشته و به نظر می‌رسد که شاگرد او بوده است.

چکیده نخستین کاربردهای عملی میکروفیلم مربوط به دهۀ 1920م در آمریکا و رواج آن در دهه‌های 1950-1960م در سایر کشورهای اروپایی است. در ایران ضرورت تهیه میکروفیلم در دهه‌های 1330ش و 1340ش توسط کتابخانه‌های مجلس و دانشگاه تهران مورد تأکید و اهتمام ویژه قرار گرفت. به‌تبع این دو مرکز در اواخر دهۀ 1348ش، آستان قدس رضوی به‌مثابۀ نخستین نهاد مذهبی غیردولتی در این زمینه آغاز به اقدامات جدی نمود. این پژوهش بر آن است نخست تفاوت رویکرد تهیه میکروفیلم در ایران و کشورهای غربی را برجسته سازد و مهم‌تر از آن روند ایجاد و تغییرات بخش میکروفیلم کتابخانه آستان قدس رضوی را در دوره‌های قبل و پس از انقلاب اسلامی موردبررسی قرار دهد. بدین منظور رویکردی توصیفی-تحلیلی اتخاذ و با تکیه‌بر مصاحبه و اسناد، از دیگر منابع نیز بهره گرفته شده است. یافته‌ها بیانگر آن است که برخلاف جریان جهانی که میکروفیلم نخست به‌منظور مقاصد تجاری-نظامی موردتوجه قرارگرفته بود، در ایران از همان ابتدا برای مقاصد فرهنگی استفاده شد. کتابخانه آستان قدس رضوی در بازه‌ای کوتاه تجهیزات پیشرفته خریداری نمود، اما پشتوانه‌ای محکم برای تداوم تهیه میکروفیلم از نسخ خطی، اسناد و وقف‌نامه‌ها نداشت. وضعیت این حوزه هرچه به انتهای دورۀ پهلوی نزدیک‌تر می‌شد، مهجورتر می‌ماند. انقلاب اسلامی با تغییر اساسی در نگرش فرهنگی، نقطۀ عطفی در این زمینه ایجاد کرد، به‌نحوی‌که اختصاص این بخش از سیطرۀ محققانی محدود و یا بازدید شخصیت‌ها بیرون آمد و خدمات‌رسانی را به طیف بسیار گسترده‌ای از مردم شامل شد. ضمن آنکه تهیه میکروفیلم از نسخ خطی، اسناد و وقف‌نامه‌ها با جدیت بیشتری پیگیری گردید. طی مدتی از زمان افتتاح این بخش تا اوایل 1381ش، درمجموع 35 الی 40 هزار حلقه میکروفیلم تهیه شد.

چکیده وسعت خدمات‌دهی و امور جاری در تشکیلات اداری آستان قدس که از دورۀ صفویه شکل‌گرفته بود، باعث به وجود آمدن مشاغل فراوانی در‌ حوزه‌های مختلف اداری شد که در این میان می‌توان به مشاغلی چون مهردار، حکاک یا مهرساز و مهرفروش اشاره کرد. مهردار از مناصب مهم دیوانی در این تشکیلات بود که تا پایان دورۀ قاجار رواج داشت‌‌. با اهمیت یافتن مهر،‌ حکاکی و کنده‌کاری روی مهر‌‌‌‌‌ و ‌همچنین مهر‌‌‌فروشی در‌ کنار‌ آن رونق بسیار یافت، اما با رواج امضاء در دورۀ پهلوی، منصب مهردار منسوخ و حکاکی‌ مهر نیز از رونق افتاد. بنابراین، بررسی نقش مهردار و ‌حکاکی مهر به‌عنوان مشاغل قدیمی و‌ منسوخ‌شده، حائز اهمیت است. هدف این پژوهش، درواقع بررسی نقش و ‌‌جایگاه مشاغل مرتبط با مهر ‌در نظام اداری آستان قدس‌ رضوی شامل منصب مهرداری و حکاکی مهر و مهرفروشی به‌صورت توصیفی-تحلیلی با رویکرد اسنادی است. بررسی پایگاه اجتماعی، فرهنگی‌، علمی و اقتصادی مهردار و حکاک، نحوۀ انتصاب، القاب و شرح وظایف و همچنین تعداد و میزان پرداخت مواجب‌ به آنان و غیره در سه دورۀ تاریخی صفویه تا پایان قاجار ازجمله مؤلفه‌هایی است که با استناد بر اسناد آستان قدس رضوی، به آن‌ها پرداخته شده است. با تحقیق در این اسناد می‌توان عنوان کرد، اگرچه مهردار آستانه مقام و جایگاه مهردار در تشکیلات دیوانی دربار را نداشت و وظایف او نیز‌‌ محدودتر‌ بود، اما از‌ مشاغل عالی دیوانی و از رجال بانفوذ‌‌ کشور محسوب می‌شد، به‌طوری‌که اثر ‌مهرش بر عمده اسناد ‌آستان قدس رضوی مشاهده می‌شود.‌‌ ‌حکاکان‌‌ نیز هنرمندانی بودند که افزون بر حکاکی مهر، حکاکی ظروف، سنگ، سکه و غیره را انجام می‌دادند که برخی از آنان در خدمت آستانه بودند.

چکیده انسان در ابتدا با ساخت ساعتهای آبی، آفتابی و شنی به تعیین حدودی اوقات شبان هروز پرداخت.علاوه بر این، یکی دیگر از ابزارهای تعیین وقت نقاره نوازی بود که طلوع و غروب آفتاب را یادآوری می کرد. با پذیرش اسلام توسط ایرانیان ب همنظور تعیین اوقات شرعی، آفتاب نماهایی در مساجد جهت اقامه نماز و تعیین وقت ایجاد گردید. از دورۀ صفویه ساع تهای مکانیکی تهیه شده توسط اروپاییان برای شاه و درباریان، جایگزین ساعت های آفتابی شدند. بعد از این، در قسمت های مختلف حرم امام رضا)ع( ساعتهایی نصب گردید که توسط ایرانیان ساخته شده بود و این جریان باعث ایجاد حرفه ای به نام ساعت سازی در تشکیلات اداری آستان قدس رضوی گردید. تحقیق حاضر با روش توصیفی _ تحلیلی و تکی هبر اسناد تشکیلات آستان قدس رضوی در پی پاسخ به این پرسش است که علل اهمیت کاربرد ساعت و جایگاه ساعت سازان در دوره های صفویه و افشاریه در تشکیلات اداری این آستان به چه منظور بوده است؟ نتایج نشان می دهد که در خصوص صنعت ساعتسازی، حرم مطهر رضوی یکی از اولین مکا نهای مذهبی بود که اقدام به نصب ساعت های مکانیکی نمود. این مهم جهت تسهیل تعیین زمان و انجام ادای فریضه نماز با کمک نیروی متخصص ایرانی و آشنا به علوم و صنایع مختلف بود.

چکیده نقشه­ های شهری یکی از بسترهای شناخت وضعیت محیطی هستند. این اسناد اگر به‌صورت مهندسی و دقیق طراحی شده باشند، می­توانند تصویر روشنی از یک شهر را به مخاطبان ارائه کنند. همچنین این نقشه­ ها در ادوار تاریخی، توسعه ­های شهری را نشان می­دهند. در این پژوهش که از نظر هدف کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی انجام‌ گرفته است، به‌صورت موردی یکی از قدیمی­ترین نقشه­ هایی که ساختار حرم مطهر رضوی و محیط شهری پیرامون آن را نشان می­دهد، بررسی شده است. اصل این سند در کاخ گلستان نگهداری می­شود و تصویر آن به شمارۀ 153990 در مرکز اسناد آستان قدس رضوی ثبت شده است. هدف کلی این پژوهش، خوانش و تحلیل این سند است که توسط ذوالفقار مهندس در 1284ق طراحی‌شده و در پی پاسخ به این پرسش بوده که ساختار حرم مطهر رضوی، عناصر کالبدی و معابر شهری پیرامون حرم در دورۀ قاجار چگونه بوده است؟ یافته­ های پژوهش مشخص کرد این سند در زمان سفر ناصرالدین‌شاه به مشهد طراحی و در آن فضاهای مرتبط با حرم مطهر رضوی، مرز محلات، بناهای خدمات شهری (تیمچه­ ها، کاروانسراها، مدارس، حمام­ها، آب­انبارها، قراولخانه­ ها و قبرستان) و معابر اصلی ترسیم‌ شده است. از یافته­ های پژوهش می­توان چنین نتیجه ­گیری کرد که این سند کهن­ترین نقشه­ای است که فضای حرم مطهر رضوی در آن ترسیم‌شده و اطلاعات موردنیاز زائران را به‌تفصیل ارائه می­کند که شامل راه­های تشرف، ورودی­ صحن­ها، کفشداری­ها و نحوه رفت‌وآمد در رواق­ها و شبستان­های سرپوشیده تا ضریح مطهر رضوی است، همچنین نظام و ساختار اداری آستان قدس رضوی در بخش­های مختلف خدمت­رسانی، اداری، آموزشی، امنیتی، اقامتی و پذیرایی از زائران تصویر شده است. بنابراین، می‌توان آن را اولین نقشه گردشگری شهری ایران در امر زیارت دانست.

چکیده در طول شکل‌گیری حرم‌های ائمه‌اطهار^(ع)، اظهار عشق و ارادت پیروان و حاکمان موجب شکل‌گیری گنجینه‌های ارزشمندی در این مراقد شده است. بااین‌وجود، پیشینۀ بسیاری از این آثار به‌واسطۀ گذر ایام دچار فراموشی گردیده و بازیابی اسناد مرتبط با این آثار، یکی از اصولی‌ترین روش‌ها به‌منظور شناسایی پیشینۀ این آثار ارزشمند محسوب می‌شود. گنجینۀ موجود در عتبۀ علویه با وجود آنکه مجموعه‌ای از نفیس‌ترین آثار دوران اسلامی را درون خود جای داده است، بسیاری از آثار آن تاکنون مورد مستندنگاری دقیق و علمی قرار نگرفته است. در پژوهش حاضر تلاش گردیده با استناد به اسناد موجود در مجموعه اسناد آستان قدس رضوی، یک جفت گوشوارۀ الماس که از نفیس‌ترین قطعات جواهر موجود در گنجینۀ عتبۀ علویه است، شناسایی و مستندنگاری شود.

چکیده انسجام دیوانی و مالی نهاد مذهبی ­آستان قدس رضوی، شکل­گیری مناصب و مشاغل موروثی ازجمله مدرسی و تخصیص مواجب و وظایف به کارکنان این نهاد به دورۀ  صفویه، این مسئله را در ذهن متبادر می­کند که انتصاب علما و دانشمندانی که به‌عنوان مدرس در مدارس و  مراکز علمی حرم رضوی کرسی تدریس را به عهده می­گرفتند، چگونه و میزان مواجب و محل پرداخت آن به چه صورت بوده است؟ این امر که در دورۀ حکومت صفویه (907-1148ق) مدرسان مدارس حرم و مراکز وابسته به آن از سوی شاهان صفوی حکم سمت مدرسی را دریافت می­کردند و مواجب به آنان تعلق می­گرفت، مدعای پژوهش حاضر را شکل می­دهد. یافته­های این پژوهش مبنی بر رویکرد توصیفی-تحلیلی و با بازخوانی اسناد و مدارک آرشیوی نشانگر آن است که با نظارت شاهان صفوی، شخصی با عنوان متولی­باشی امور موقوفات و انتظامات را بر عهده گرفت و تشکیلات آستان قدس رضوی سازماندهی و از ساختار اداری و دیوانی نظام‌مند برخوردار شد. با حکم شاه‌تهماسب صفوی منصب مدرسی تفویض و بابت تدریس قبضِ مالیِ پرداخت حقوق صادر شد. به‌این‌ترتیب، سمت مدرسی از مناصب و مشاغل رسمی و موروثی آستان گردید. اسناد برجای‌مانده از مدرسان در این دوره زمانی به‌طور عمده اسناد مالی هستند که به میزان مواجب، مزایا، محل پرداخت و پرداخت وظیفه به اولاد اشاره دارد که ضمن آن حاوی اطلاعاتی در خصوص چگونگی صدور حکم انتصاب مدرسان نیز است.

چکیده مشهد به دلیل موقعیت جغرافیایی و اقتصادی در دوره قاجار موردتوجه تجار شهرهای مختلف قرار گرفت؛ تجاری که در این شهر مؤثر بر سرمایه­گذاری­ها بودند. برخی از آنان با وجود تاجرپیشگی به زمین‌داری و قنات­داری گرایش پیدا ­کردند. بعضی نیز در حوزه قنات­های شهری به سرمایه­گذاری پرداختند. این پژوهش درصدد است نشان دهد علل و چالش­­های سرمایه­گذاری تجار در حوزه قنات­های مشهد چه بود و سرمایه‌گذاری تجار در حوزه قنات در چه زمانی، توسط کدام‌یک از تجار و در کدام قنات­ها­ صورت گرفت؟ یافته­های پژوهش نشان می‌دهد تجار به خاطر ارزش اقتصادی آب در مشهد از اواخر دوره قاجار در قنات­های شهری سرمایه­گذاری کردند. حاج عبدالرحیم صراف، مشهدی ­عبدالله تاجرباشی، علی درودی، حاجی‌آقا نبویان و حاجی محمود هراتی مهم‌ترین سرمایه­گذاران حوزه قنات­های شهری بودند که در قنات گل‌خطمی، آب‌میرزا، مسجد گوهرشاد، سلسبیل، آب‌منبع و درویش‌بیگ به سرمایه­گذاری پرداختند. خشکسالی­های مشهد پس از 1325ش، جایگزینی چاه عمیق و لزوم استفاده از آب سالم باعث رکود قنات­داری و کاهش سرمایه­گذاری در این زمینه شد و بیشتر مالکان خصوصی سهامشان را به آستان قدس رضوی فروختند. این پژوهش با تکیه‌بر اسناد آستان قدس رضوی و مطبوعات خراسان به شکل توصیفی-تحلیلی انجام شده ­است.

چکیده یکی از معدود اسناد به‌جای مانده از موقوفات آستان قدس رضوی در دورۀ تیموری، رونوشت وقف‏نامه‏ ای از جلال‌الدین احمد استرآبادی است. در این وقف‌نامه که در سفینه‏ ای تاریخی-ادبی از قرن نهم و اوایل قرن دهم هجری قمری درج‌شده، واقف یک تکیه و حمامی را در استرآباد وقف بر روشنایی حرم رضوی و فقرای مسلمین نموده است. یافته‌های پژوهش نشان می‏دهد واقف و متولیان از متمولان و صاحب‌منصبان شیعی و از سادات استرآباد در دوره تیموری و اوایل صفوی بوده‏ و منطقه استرآباد در این دوران از مهم‌ترین مراکز شیعی محسوب می‌گردیده و عالمان و بزرگانی از آنجا در حرم رضوی خدمت می‏کرده ‏اند. املاک این وقف‌نامه به جهت گسترش شهر استرآباد در ادوار بعد جزو محلات آن شهر شده است. همچنین با توجه به گسترش حرم و ازدیاد زوار، یکی از نیازهای حرم تأمین روشنایی و کمک به زوار بوده است.

چکیده در دوره افشاریه، شهر مشهد، به‌عنوان مرکز حکومت این سلسله و حرم مطهر رضوی، فراز و نشیب‌های زیادی را تجربه نمودند. در این دوره، متولیان همه از سادات رضوی و حسینی بودند، اما از قدرت و اختیارات آن‌ها کاسته شد، زیرا به دلیل وجود قدرت مرکزی در مشهد، شاهان افشاریه نظارت و حتی دخالت بیشتری بر امور مختلف آستان قدس رضوی داشتند. نادر و جانشینان او درباره شیوه اداره آستانه، چگونگی همکاری با دیگر نهادها و عوامل حکومتی و سایر امور مهم برای متولیان خط‌مشی تعیین می‌کردند. در این دوره، حوزه اختیار متولیان کاهش یافت، از تعداد کارکنان کاسته شد و برگزاری مراسم مذهبی و آیینی خاص شیعیان به‌مانند دوره صفویه با درجه کمتری ادامه یافت و حتی از رونق بعضی از آن‌ها کاسته شد و به‌جای آن اعیاد مذهبی مسلمانان به‌ویژه دو عید فطر و قربان و جشن ملی ایرانیان (عید نوروز) باشکوه بیشتری برگزار شد. نادرشاه به عمران و توسعه فضاهای زیارتی تأکید ویژه داشت و همچنین ارتباط خود را با عالمان شیعی حفظ نمود و از وجود آن‌ها در تشکیلات اداری حرم مطهر و مسجد جامع استفاده کرد. در این پژوهش سعی شده است باتوجه ‌به اسناد، سیاست‌های مذهبی و رفتار دینی نادرشاه بر مبنای این شاخص‌ها موردبررسی قرار گیرد.

چکیده  اعتبار سند به برخورداری از مهر در آن‌ است که توسط افراد، در بسیاری اسناد ازجمله اسناد تشکیلات اداری آستان قدس مشاهده می‌شود. این مهرها در طول تاریخ علاوه بر ویژگی‌های هنری، بیان‌کننده جنبه‌های مختلف اعتقادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است. زنان نیز به‌عنوان قشری از جامعه، دارای مهر بودند‌که مهرهایشان با توجه به جایگاه اجتماعی آنان و در مقایسه با مهر مردان، از ویژگی‌های خاصی برخوردارند. در دوره پهلوی‌که امضا جایگزین مهر شد، زنان و مردانی که سواد خواندن و نوشتن نداشتند، همچنان از مهر استفاده می‌کردند و این روند نیز تاکنون ادامه یافته است. هدف از این پژوهش، شناخت ویژگی‌های مهر زنان به لحاظ ساختاری و محتوایی و مقایسه آن‌ها با مهر مردان، با توجه به موقعیت اجتماعی‌شان و همچنین بررسی مهر زنان شاغل و عوام بر اساس انواع اسناد است. بر این اساس، پژوهش به روش بررسی و تحلیل‌ اسناد خواهد بود. نتایج نشان می‌دهد، اگرچه تا دوره قاجار مهر زنانِ قشر متوسط و پایین به دلایل عدم حضور شرعی و عرفی آنان در ‌اجتماع‌ کمتر و معمولاً به نیابت از مهر وکیل است، اما زنان درباری در هر دوره‌ای همواره یک یا چند مهر داشته‌اند‌ که در برخی از احکام و اسناد ممهور می‌کردند. در زمان قاجاریه با عمومیت یافتن مهر در بین اقشار‌‌جامعه، مهر زنان نیز مقبولیت یافته و تا حدودی هم‌ردیف مهر مردان قرار‌گرفت، اما در مقایسه با مهر مردان برخوردار از تفاوت‌هایی به لحاظ سجع، شکل، تزئینات، محل و نوع سند و حتی میزان اعتباربخشی سند هستند.

چکیده آستان قدس رضوی به‌عنوان یک نهاد برخاسته از وقف در راستای اهداف انقلاب اسلامی و با تأکید بر فرهنگ و سیره رضوی توانسته است در عرصه‌های مختلف نقش‌آفرینی کند. مشارکت در دفاع مقدس، از طریق کمک به جبهه‌های جنگ و حضور کارکنان آستان قدس رضوی در جبهه‌ها گام مهمی در تاریخ و تحولات این نهاد محسوب می‌شود. پس از آزادسازی هویزه در 1361ش، به پیشنهاد تولیت وقت آستان قدس رضوی و بنا به‌فرمان امام خمینی^(ره)، نوسازی هویزه به آستان قدس رضوی محول شد. مدیران طرح با توجه به امکانات و نیروی انسانی تلاش داشتند، طبق برنامه زمان‌بندی‌شده نسبت به طراحی و بنای شهری جدید نوسازی را شروع کنند. عملیات نوسازی هویزه در کمترین زمان ممکن و با استفاده از بهترین مصالح و بهره‌گیری از نیروهای متخصص ایرانی، بی‌شک نماد اندیشه جهادی و مدیریت اسلامی در بازسازی مناطق جنگ‌زده تلقی می‌شود. این پژوهش با بررسی مراحل و چگونگی انجام نوسازی هویزه و مشکلات پیش‌رو، درصدد پاسخگویی به این سؤال است که چرا آستان قدس رضوی اقدام به نوسازی هویزه در بحبوحه جنگ تحمیلی نمود و آیا سبک شهرسازی، هویت تاریخی و معماری شهری متناسب با فرهنگ مردم آن منطقه بود؟ تلاش می‌شود با روش توصیفی-تحلیلی و تکیه‌بر اسناد بازسازی هویزه و مصاحبه­های صورت گرفته، به این پرسش، پاسخ داده شود.

چکیده  دوره افشاریه و زندیه به‌عنوان یک دوره گذار و کوتاه‌مدت (1135-1210ق) بین دو دوره صفویه و قاجاریه قرارگرفته است. اگرچه تعامل نهاد دین و دولت در دو دوره اخیر به‌صورت حداکثری بود، اما در دوره افشاریه و زندیه به ترتیب در عدم تعامل و تعامل محدود بوده است. بعد از سقوط صفویه علمای دینی موردحمایت رسمی حکومت افشاریه قرار نگرفتند و حضور کم‌رنگی در فعالیت‌های سیاسی داشتند. مهاجرت به عتبات عالیات و هند، عزلت و گوشه‌نشینی در شهرها و روستاها نمودی از عدم حضور آنان در مشارکت‌های سیاسی بود. تحقیقات تاریخی نشان می‌دهد که با وجود رویکردهای دینی نادرشاه و گسستن از شیوه‌های مذهبی صفویان، علمای دینی به فعالیت‌های آموزشی و تبلیغاتی خود ادامه می‌دادند. یک نمونه آن، علمای مقیم آستان مقدس رضوی هستند که با امنیت به کار آموزشی خود مشغول بودند. چنین مصداق‌هایی نشان می‌دهد که اگرچه رویکرد دینی حکومت افشاریه به لحاظ سیاسی (به دلایل خارجی و مسئله مشروعیت داخلی) عدم‌حمایت رسمی از نهاد دینی و تشیع صفوی و فعالیت‌های مربوط به آن بود، اما علما و متولیان امور دینی به فعالیت‌های مذهبی در سطح اجتماعی ادامه می‌دادند.

چکیده بارگاه ملکوتی امام رضا^(ع) به‌عنوان مهم‌ترین کانون اصلی تجمع شیعیان در ایران و تشکیلات عظیم آستان قدس رضوی، همواره فرصتی را برای حکومت‌های شیعی فراهم آورده تا بتوانند با ابراز ارادت قلبی به ائمه اطهار^(ع) با مدیریت شایسته خدمت‌رسانی به زائران و تمشیت امور مجموعه، مشروعیت حکومت را در جامعه حفظ و استمرار بخشند. بنابراین، اداره و مدیریت صحیح امور آستان مقدس و تشکیلات مربوطه، از اولویت‌های حاکمان حکومت‌های شیعی ازجمله پادشاهان قاجار بود. پژوهش حاضر با تکیه‌بر اسناد دستوری و مکاتبه‌ای با رویکردی تطبیقی، به بررسی اوضاع اقتصادی آستان قدس رضوی در اواخر عصر قاجار به تولیت ظهیرالاسلام (داماد مظفرالدین‌شاه) و عملکرد اقتصادی ایشان اختصاص دارد که تاکنون کمتر موردتوجه محققان قرارگرفته است. او در دو دوره به ترتیب از 1334-1335ق و 1338-1339ق، از سوی احمدشاه قاجار، مدیریت این مجموعه را بر عهده داشت و با چالش‌‌های مختلف مالی ازجمله مشکل املاک اجاره‌ای آستانه و غیره مواجه شد. یافته‌های پژوهش پس از بررسی تطبیقی دو دوره تولیت ظهیرالاسلام نشان می‌دهد که اقدامات اقتصادی او در دور دوم تولیت، با وجود تلاش‌های گسترده‌تر نسبت به دور قبل، به علت ازهم‌گسیختگی ساختار سیاسی و ناکارآمدی تشکیلات اداری اواخر عصر قاجار و عدم همکاری و هماهنگی لازم میان آستان قدس رضوی و ادارات مرتبط با آن و عدم موفقیت در اجرای عملی نظام‌نامه اقتصادی پیشنهادشده از سوی ظهیرالاسلام و از همه مهم‌تر، کاهش اجاره‌های نقدی و جنسی املاک موقوفه استیجاری، موجب کمبود بودجه لازم برای تأمین مخارج بخش‌های مختلف آستانه شد و نتوانست منشأ تغییرات اقتصادی اثرگذار و ساماندهی امور تشکیلات آستان قدس رضوی گردد.

چکیده با ورود صنعت چاپ سنگی به ایران، پس از تهران و تبریز در سایر شهرهای ایران، چاپخانه‌های سنگی متعددی ایجاد و نخستین چاپخانه سنگی مشهد از سوی آستان قدس رضوی تأسیس شد. از دوره فعالیت (1294-1344ق.) چاپخانه سنگی آستانه بیست‌وهشت کتاب مورد شناسایی قرارگرفته است که در صفحات آغاز و پایان آن‌ها غالباً نام کاتبان قابل‌مشاهده است. هدف پژوهش حاضر با تکیه‌بر روش توصیفی-تحلیلی پاسخ به این پرسش است که با ورود صنعت نوظهور چاپ به مجموعه آستان قدس رضوی، چه تعداد از کاتبانِ فعال در بخش‌های گوناگونِ آستانه به تعامل با این چاپخانه به‌عنوان یکی از بخش‌های فرهنگی نوپا پرداختند و علل همگرایی و واگرایی آنان چه بوده است؟ یافته‌ها مبنی بر مطالعه آرشیوی-اسنادی -فارغ از دیدگاه سبک‌شناسی و زیبایی‌شناسی- حاکی از آن است که از میان کاتبان فراوانِ حاضر در زیرمجموعه‌های اداری-فرهنگی آستان قدس رضوی، مقارن با دوران فعالیت چاپخانه سنگی آستانه، صرفاً تعداد بسیار محدودی به همکاری با این چاپخانه پرداخته‌اند. این همگرایی را می‌توان در راستای علایق شخصی، کسب منافع اقتصادی و سایر موضوعات احتمالی دانست. همچنین واگرایی حجم بسیاری از کاتبان را می‌توان در ساختارِ جدالِ میانِ سنت و تجدد تعریف کرد. به این معنا که فرآیند چاپ سنگی، حجم فراوانی از کتاب را در مدت‌زمان کوتاه و با هزینه‌ای بسیار اندک منتشر می‌ساخت. متعاقباً رشد و گسترش این جریان (تجدد)، موجب کاهش جایگاه کاتبان آستانه (سنت) را به همراه داشت. از این‌رو، واگرایی کاتبان آستانه را می‌توان به‌مثابه عاملی انفعالی در راستای افزایش تولیدات چاپخانه سنگی آستانه و از سویی ایجاد نگرش منفی نسبت به تولیدات این مرکز نزد متولیان فرهنگی آستانه برشمرد.