پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده پژوهش حاضر به بررسی تحولات اجتماعی و سیاسی خراسان در آستانۀ مشروطیت بر اساس گزارش‌های روزانۀ کنسول انگلیس در مشهد (۱۳۲۵ق/ ۱۹۰۷م) می‌پردازد. در این دوره، خراسان شاهد درگیری میان حکمرانان، روحانیون و نیروهای تجددخواه بود. ازجمله مسائل مهم، نقش آصف‌الدوله (غلامرضا خان اینانلو شاهسون)، حاکم وقت خراسان، در فروش گندم به روسیه، واگذاری مقام‌ها به فرزندان خود و ارتباط با کنسولگری‌های خارجی به‌ویژه انگلیس بود. این مقاله با روش توصیفی‌-‌تحلیلی، بر مبنای تحلیل محتوای گزارش‌های کنسول انگلیس به بررسی نقش حکمرانان و روحانیون در تنش‌های سیاسی و اجتماعی خراسان، تضادهای میان روحانیون و تجددخواهان، تأثیر کنسولگری‌ها در تصمیم‌گیری‌های محلی و واکنش روحانیون به اصلاحات می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که درگیری‌های داخلی میان روحانیون و تجددخواهان، نفوذ کنسولگری‌ها در امور محلی و مقاومت در برابر نوگرایی، عوامل کلیدی در تحولات خراسان بودند. تعامل پیچیده میان این گروه‌ها ساختار سیاسی و اجتماعی منطقه را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد و موجب تغییراتی در مناسبات قدرت و اقتصاد محلی شد.