پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده تعیین سابقۀ اداری رسمی برای آستان قدس رضوی دشوار است. در دوره‌های مختلف تاریخی (از غزنویان تاکنون)، همواره مسئولی برای ادارۀ امور حرم مطهر امام رضا^(ع) وجود داشت که در ابتدا به آن نقیب و بعد از دورۀ صفویه متولی نامیده ‌شد. هدف از نگارش پژوهش حاضر، تجزیه و تحلیل یک نشان و یک منشور صادره از نقبای آستان قدس رضوی در دورۀ تیموری و بررسی تطبیقی آن با یک نشان حکومتی به‌منظور بررسی محتوای اطلاعاتی آن‌هاست. مهم‌ترین سؤالات این پژوهش عبارت است از اینکه مهم‌ترین مؤلفه‌های سندشناسی در اسناد موردبررسی چه می‌باشد؟ ارزش اطلاعاتی و محتوایی این اسناد در چیست و تفاوت ساختاری اسناد صادره از سوی آستان قدس رضوی با منشور صادره از سوی سلطان حسین بایقرا چه می‌باشد؟ روش پژوهش اسنادی است و با تکیه‌بر مؤلفه‌های سندشناسی و سندپژوهی تلاش می‌شود تا جنبه‌های مختلف اهمیت اسناد موردنظر، بررسی گردد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نقباء آستان قدس رضوی در زمرۀ علما و رجال این دوره بوده و جایگاه مذهبی و سیاسی آنان در کنار شأن مذهبی حرم امام رضا^(ع) مؤلفه‌های قدرتی را ایجاد نمود که امکان صدور نشان و منشور را برای ادارۀ امور این نهاد مذهبی فراهم می‌کرد. همچنین، صدور چنین اسنادی، گواهی است بر این‌که شاهان تیموری علاوه بر احترام نهادن به حرم و ارسال هدایا و پیشکش‌های نفیس، هویت مستقل اداری نیز برای آن قائل بوده‌اند. بررسی تطبیقی اسناد نشان می‌دهد که مؤلفه‌های سندشناسی اسناد آستان قدس رضوی تا حد زیادی با منشور حکومتی تطابق دارند و صرفاً در لحن و محتوای صدور سند تفاوت وجود دارد.

چکیده انسان در ابتدا با ساخت ساعتهای آبی، آفتابی و شنی به تعیین حدودی اوقات شبان هروز پرداخت.علاوه بر این، یکی دیگر از ابزارهای تعیین وقت نقاره نوازی بود که طلوع و غروب آفتاب را یادآوری می کرد. با پذیرش اسلام توسط ایرانیان ب همنظور تعیین اوقات شرعی، آفتاب نماهایی در مساجد جهت اقامه نماز و تعیین وقت ایجاد گردید. از دورۀ صفویه ساع تهای مکانیکی تهیه شده توسط اروپاییان برای شاه و درباریان، جایگزین ساعت های آفتابی شدند. بعد از این، در قسمت های مختلف حرم امام رضا)ع( ساعتهایی نصب گردید که توسط ایرانیان ساخته شده بود و این جریان باعث ایجاد حرفه ای به نام ساعت سازی در تشکیلات اداری آستان قدس رضوی گردید. تحقیق حاضر با روش توصیفی _ تحلیلی و تکی هبر اسناد تشکیلات آستان قدس رضوی در پی پاسخ به این پرسش است که علل اهمیت کاربرد ساعت و جایگاه ساعت سازان در دوره های صفویه و افشاریه در تشکیلات اداری این آستان به چه منظور بوده است؟ نتایج نشان می دهد که در خصوص صنعت ساعتسازی، حرم مطهر رضوی یکی از اولین مکا نهای مذهبی بود که اقدام به نصب ساعت های مکانیکی نمود. این مهم جهت تسهیل تعیین زمان و انجام ادای فریضه نماز با کمک نیروی متخصص ایرانی و آشنا به علوم و صنایع مختلف بود.