نقش اسناد، خاطرات، سفرنامهها و منابع شفاهی در تاریخنگاری محلی در استان خراسان جنوبی (مطالعه موردی آیت الله محمد حسن هردنگی)
مقالات آماده انتشار، اصلاح شده برای چاپ، انتشار آنلاین از 01 مهر 1405
https://doi.org/10.30481/psa.2026.567059.1111
کمال غوث
چکیده تاریخ محلی در کنار سایر گونههای تاریخنویسی یکی از زمینههایی بوده است که مورخان ایرانی آن را آزموده و آثار ارزندهای پدید آوردهاند. این نوع تاریخنگاری، با محوریت مکاننگاری، آگاهیهای ارزشمندی در زمینۀ حیات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، تاریخ، جغرافیا، حکام و فرمانروایان و تحولات سیاسی یک شهر و ناحیهای خاص ارائه میدهند که در دیگر گونههای تاریخنگاری، نظیر تواریخ عمومی و یا سلسلهای کمتر دیده میشود. امروزه، پژوهشهای تاریخی با رویکرد اجتماعی و تمدنی تاریخهای محلی، جایگاه برجستهای یافته و در کنار دیگر منابع و متون در ترسیم چهرۀ شهرها و بررسی تحولات اجتماعی اقتصادی و فرهنگی نواحی مختلف گزارشهای آنها بسیار راهگشاست. در این میان بازخوانی اسناد قدیمی، دستیابی به اسناد موجود در بین متولیان خصوصی نگهدارنده اسناد و بهرهگیری از منابع موجود، کمک بسیاری به شکوفایی و پویایی این دانش میکند. ولایت قهستان (خراسان جنوبی فعلی) با وجود شرایط اقلیمی خشن و عدم تاریخنگاران رسمی در سدههای متأخر قبل از قرن سیزدهم هجریقمری، منطقهای پرتلاطم و تأثیرگذار در تاریخ سیاسی، علمی و فرهنگی شرق کشور و حتی در مواقعی کشور بوده است. در این پهنه از کشور علما و روحانیونی بودهاند که شاید از قلم تاریخنگاران محلی نیز بیبهره بوده و گمنام ماندهاند. به کمک اسناد معتبر و آرشیو خانوادگی، برخی از این علماء نامشان دوباره احیاء و زنده شده است. بر این اساس، پژوهش حاضر از طریق بررسی اسنادی و مطالعات آرشیوی به معرفی یکی از علمای مشهور قهستان آیتالله محمدحسن هردنگی میپردازد که منابع متأخر به آن اشارهای نداشتهاند.

