پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده مجلس ششم شورای ملی، توسط رضاشاه در 19 تیر 1305ش افتتاح و در 22 مرداد 1307ش خاتمه یافت. مجلس ششم در طول عمر دوسالۀ خود طی 276 جلسه، 218 مصوبه را گذراند و در این بین قوانین پایدار و مهمی مانند تصویب لایحۀ راه‌آهن سراسری، بانک ملی، تشکیلات جدید عدلیه و قانون سجل احوال را تصویب کرد. در زمینۀ معاهدات خارجی، لوایح حائز اهمیت مانند قانون تأمینیه، شیلات و گمرک با شوروی را گذراند. طی این مدت وقایع سیاسی مانند ترور ناموفق مدرس نمایندۀ مجلس، شورش دو پادگان در ناحیۀ خراسان و آذربایجان اتفاق افتاد. از مشهد غلامرضا مهدوی مشهور به رضا مهدوی (رئیس‌التجار)، حسین میرممتاز، ملک ایرج میرزا پورتیمور و حسن کفایی به ترتیب از سه طیف مختلف اجتماعی، ملاک-تاجر، کارمند عالی‌رتبه دولت و روحانی در این مجلس حضور یافتند. مهدوی (رئیس‌التجار) نمایندۀ دوشغلی برادرزاده امین‌الضرب اول، از خاندان صاحب نفوذ در سیاست و اقتصادِ ایرانِ دورۀ قاجار بود. مهدوی با تجربۀ نمایندگی در مجلس اول از مشهد، چهارم و پنجم از سبزوار نماینده شد و به‌عنوان چهرۀ سرشناس حکومت در منطقۀ خراسان، به مجلس ششم نیز راه یافت. این نماینده در خصوص لوایح راه‌آهن، بانک ملی، طاعون گاوی و بودجۀ دولت پیشنهادهای خود را به‌طور مشروح در هنگام طرح این قوانین و سایر موارد ارائه کرد. پژوهش حاضر تلاش دارد با تکیه‌بر مذاکرات مجلس ششم (نسخه نوری و چاپی)، اسناد و مطبوعات با روش توصیفی-تحلیلی، فعالیت پارلمانی مهدوی را بر پایۀ مواضع او در مذاکرات این مجلس بررسی نماید. یافته‌ها حاکی از آن است که رئیس‌التجار تحت نفوذ حکومت مرکزی، همسو با دولت و دربار عمل می‌نمود و به‌عنوان نماینده و عضو کمیسیون بودجۀ مجلس در خصوص حوزۀ انتخابیه خود فعالیتی نداشت و در برابر رویدادهای سیاسی منطقه و کشور نیز واکنشی نشان نداد و در زمان طرح معاهدات خارجی نیز غیبت داشت.

چکیده پیدایش و گسترش صنعت برق یکی از کلیدی‌ترین تحولات زیرساختی در مسیر مدرنیزاسیون شهری و توسعه اقتصادی هر منطقه محسوب می‌شود. پیش از ظهور این صنعت، زندگی شبانه و تأمین روشنایی منازل، بازارها و معابر عمومی در شهر سبزوار به‌طور کامل متکی بر ابزارهای سنتی و پرمحدودیتی چون چراغ‌های نفتی و فانوس‌ها بود. پژوهش حاضر با روش پژوهش تاریخی با رویکرد توصیف و تحلیل و برپایه اسناد نویافته به‌دنبالِ ارائه تحلیلی تاریخی و مستند از فرآیند ورود، تثبیت و توسعه صنعت برق در شهر سبزوار به بررسی سیر تحول این زیرساخت حیاتی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد نخستین تلاش‌ها برای بهره‌مندی از روشنایی برق در سبزوار به سال 1307ش بازمی‌گردد؛ زمانی که محمد سرخوش‌نیا به عنوان پیشگام، برای نخستین‌بار به نصب و راه‌اندازی دستگاه تولید برق اقدام نمود. پس از این گامِ اوّلیّةِ فردی، شخصیت‌های چون حاج محمدحسین دولت‌آبادی و حسین غنی در دوره‌های بعدی با توسعه ظرفیت تولید و گسترش شبکه، نقش محوری در تثبیت این صنعت ایفا کردند. این دورانِ گذار از تلاش‌های خصوصی و محدود، سرانجام با تأسیس و تمرکز امور در شرکت برق منطقه‌ای سبزوار پایان یافت. نهادینه شدنِ مدیریت برق تحت نظر این شرکت، فاز جدیدی از توسعة پایدار و هدفمند شبکه برق‌رسانی را در سطح شهر رقم زد و منجر به افزایش چشمگیر سطح بهره‌مندی مردم از انرژی الکتریکی شد.

چکیده مقاله حاضر به بررسی چگونگی تعامل و پیوند میان دو نهاد اجتماعی-تاریخی مهم یعنی بازار و روحانیت در بستر اجتماعی شهر مشهد در سال‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی ایران می‌پردازد. این پژوهش بر این مدعا است که در مشهد، به عنوان یکی از کانون‌های برجسته مذهبی و سیاسی کشور، رابطه‌ای پیچیده، چندلایه و درهم‌تنیده میان این دو نهاد شکل گرفته بود که نقشی اساسی در هدایت تحولات انقلابی ایفا کرده است. این مقاله با بهره‌گیری از روش‌های کتابخانه‌ای، اسنادی و مصاحبه‌های تاریخ شفاهی، در پی پاسخ به این پرسش است که چگونه نهادهای بازار و روحانیت در زمینه‌های دینی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی به یکدیگر متصل بوده‌اند و این ارتباط چه تأثیری بر تقویت جنبش‌های مردمی در مشهد داشته است؟ فرضیه اصلی پژوهش بر آن است که وجود شبکه‌ای همپوشان و تعاملی میان بازار و روحانیت، عامل کلیدی در تقویت جنبش‌های مردمی و مقاومت علیه حکومت پهلوی بوده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این دو نهاد، در یک پیوند استراتژیک و حمایتی، نقش مکملی ایفا کرده‌اند؛ به‌گونه‌ای که بازار از روحانیت مشروعیت و هدایت می‌گرفت و روحانیت از بازار حمایت مالی و اجتماعی دریافت می‌کرد.

چکیده در جریان انقلاب اسلامی، دیوارنویسی به‌مثابۀ شیوه‌ای از کنشگری سیاسی-اجتماعی در زمان کوتاهی تبدیل به یک رسانۀ مهم گردید، به‌طوری‌که از نیمۀ دوم 1357ش، دیوارنویسی در اشکال و مضامین مختلف بخشی از گفتمان مبارزه را تشکیل داده بود. بررسی انواع وسایل تولید محتوا، شیوه و اماکن اجرای آن، بازخوانی و تحلیل مضامین گفتمانی موجود در تصاویر به‌منظور فهم زوایای فکری تولیدکنندگان و نیز نقش دیوارنویسی‌ها در شبکه‌سازی اجتماعی و بسیج سیاسی اقشار مختلف جامعه در دوران انقلاب اسلامی در مشهد، عمده هدف این نوشتار است. پژوهش حاضر با تمرکز بر تصاویر موجود از دیوارنوشته‌های شهر مشهد که از منابع آرشیوی معتبر گردآوری‌شده با رویکرد کیفی و بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی به بررسی پیام‌های انقلاب اسلامی پرداخته است. یافته‌ها حاکی از آن است که انقلابیون از ابزارهای ساده و معمولی برای انتقال پیام‌هایشان بهره می‌گرفتند. اماکن شعارنویسی به‌طور عمده خیابان‌های مرکزی و پرتردد شهر و یا مکان‌هایی بوده که حادثه‌ای در آن رخ داده است. زبان نوشتاری روان و سادۀ دیوارنوشته‌ها که طیف‌های گوناگون جامعه را مورد خطاب قرار داده، نقش کلیدی در شکل‌دهی به گفتمان انقلاب و بسیج افکار عمومی علیۀ رژیم پهلوی داشت، چنانکه نتایج آن در زمستان 1357ش، موجب پیروزی انقلاب اسلامی شد.

چکیده تعیین سابقۀ اداری رسمی برای آستان قدس رضوی دشوار است. در دوره‌های مختلف تاریخی (از غزنویان تاکنون)، همواره مسئولی برای ادارۀ امور حرم مطهر امام رضا^(ع) وجود داشت که در ابتدا به آن نقیب و بعد از دورۀ صفویه متولی نامیده ‌شد. هدف از نگارش پژوهش حاضر، تجزیه و تحلیل یک نشان و یک منشور صادره از نقبای آستان قدس رضوی در دورۀ تیموری و بررسی تطبیقی آن با یک نشان حکومتی به‌منظور بررسی محتوای اطلاعاتی آن‌هاست. مهم‌ترین سؤالات این پژوهش عبارت است از اینکه مهم‌ترین مؤلفه‌های سندشناسی در اسناد موردبررسی چه می‌باشد؟ ارزش اطلاعاتی و محتوایی این اسناد در چیست و تفاوت ساختاری اسناد صادره از سوی آستان قدس رضوی با منشور صادره از سوی سلطان حسین بایقرا چه می‌باشد؟ روش پژوهش اسنادی است و با تکیه‌بر مؤلفه‌های سندشناسی و سندپژوهی تلاش می‌شود تا جنبه‌های مختلف اهمیت اسناد موردنظر، بررسی گردد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نقباء آستان قدس رضوی در زمرۀ علما و رجال این دوره بوده و جایگاه مذهبی و سیاسی آنان در کنار شأن مذهبی حرم امام رضا^(ع) مؤلفه‌های قدرتی را ایجاد نمود که امکان صدور نشان و منشور را برای ادارۀ امور این نهاد مذهبی فراهم می‌کرد. همچنین، صدور چنین اسنادی، گواهی است بر این‌که شاهان تیموری علاوه بر احترام نهادن به حرم و ارسال هدایا و پیشکش‌های نفیس، هویت مستقل اداری نیز برای آن قائل بوده‌اند. بررسی تطبیقی اسناد نشان می‌دهد که مؤلفه‌های سندشناسی اسناد آستان قدس رضوی تا حد زیادی با منشور حکومتی تطابق دارند و صرفاً در لحن و محتوای صدور سند تفاوت وجود دارد.

چکیده در بین مطبوعات محلی ایران در دورۀ معاصر، کمتر به تحلیل داده­ها در نشریۀ صدای نیشابور توجه شده است. نشریۀ مذکور در 1331ش مصادف با استعفای مصدق آغاز به‌کار کرد. آخرین شمارگان آن نیز در اسفند 1334ش منتشر شد. 202 شماره به مدت تقریباً چهار سال در آرشیو اداره اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی موجود است که فراز و نشیب­های جامعۀ شهری نیشابور را منعکس می­کند. هدف پژوهش حاضر واکاوی مسائل مذهبی و تحولات فرهنگی در این چهار سال و متعاقباً بررسی نگاه جامعه برای حل مشکلات مذکور است. این پژوهش با تأکید بر شرایط فرهنگی و مذهبی، تلاش دارد تا دغدغه ­ها و پاسخ­های احتمالی نخبگان برای برون­رفت از مشکلات تمام‌عیار ایران را به روش توصیفی-تحلیلی در آن مقطع زمانی بازنمایی کند.

چکیده چکیده
زائران حرم امام رضا(ع) علاوه بر زیارت اشیاء مختلفی را به صورت مستقیم و غیرمستقیم بر این بارگاه نذر می­کردند. سکه­ها بخشی از نذورات بود. مسکوکات طلا، نقره، مس و غیره از لحاظ زمان و مکان ضرب شرایط متفاوتی داشتند و این عوامل موثر بر سرنوشت آنها بود. تاکنون پژوهشی درباره نحوه استفاده از مسکوکات نذری در آستان قدس صورت نگرفته است و مقاله حاضر در راستای پاسخ به این سوال انجام می­شود که مسکوکات نذری آستان قدس از اواخر دوره قاجار تا انقلاب اسلامی چه سرنوشتی پیدا کردند؟. پژوهش حاضر با تکیه بر اسناد منتشر نشده نشان داد زمانی که نذورات به اجاره داده می­شد سرنوشت مسکوکات نذری مشخص نیست ولی در زمان نیابت تولیت پاکروان مسکوکات نذری را می­فروختند. از سال 1328ش. که سکه­های میلاد امام رضا(ع) ضرب شد مسکوکات معیوب، لحیم­دار و دستک­دار بخشی از طلا و نقره مورد نیاز برای ضرب سکه­های جدید را تامین می­کردند. علاوه بر آن در تعمیر درب­های حرم نظیر درب دارالسیاده و پایین پای مبارک و ساخت ضریح شیر و شکر از مسکوکات نذری استفاده کردند. تعداد بسیار معدودی از سکه­ها که ارزش تاریخی داشتند برای نگهداری در موزه سکه انتخاب می­شدند. این پژوهش از نوع تحقیقات تاریخی و با تکیه بر اسناد آستان قدس انجام گرفته است.

مقدمه
زائران امام رضا(ع) هنگام زیارت اشیاء مختلفی به بارگاه رضوی نذر می­کردند. این نذورات با توجه به گستردگی جغرافیای زائران تنوع بسیار زیادی داشت پول و وجوه نقدی زائران به ضریح مطهر ریخته می‌شد و بخشی به بخش نذورات تحویل داده می­شد. وجه نقد می­توانست به صورت سکه یا اسکناس باشد. شیوه استفاده از سکه‌ها متفاوت بود. مسکوکات در دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی نقش مهمی در چرخه اقتصادی داشتند و به عنوان نذر اهداء می‌شدند. به همین جهت سالانه رقم قابل توجهی از سکه‌های رایج در مناطق مختلف جهان اسلام و حتی ممالک غیراسلامی توسط زائران نذر بر آستان قدس می‌شد. صرفنظر از ارزش اقتصادی، جنس و پراکندگی جغرافیایی مسکوکات نذری، نکته حائز اهمیت سرنوشت این نوع از وقف یا نذر است. پژوهش حاضر در راستای پاسخ دادن به این پرسش‌ها انجام می‌گیرد که مسکوکات نذری در آستان قدس چه سرنوشتی پیدا می‌کردند. مسکوکات نذری چه کاربردهایی داشتند؟ آیا اهمیت تاریخی مسکوکات می­توانست بر سرنوشت آن تاثیر بگذارد؟
مواد و روش پژوهش
پژوهش حاضر به روش پژوهش­های تاریخی و با استفاده از منابع اسنادی، مطبوعاتی و کتابخانه­ای به صورت توصیفی-تحلیلی شیوه‌ها و کارکرد مسکوکات نذری در آستان قدس را از اواخر دوره قاجار تا اوایل انقلاب اسلامی مورد بررسی قرار می­دهد. در این پژوهش از اسناد کتابخانه آستان قدس رضوی و مطبوعات آن مجموعه استفاده شده تا سرنوشت مسکوکات نذری زائران مشخص شود.
یافته‌های پژوهش
اشاره به قران­های کهنه دوره قاجار در بین نذورات نشان می‌دهد مسکوکات سرنوشتی متفاوت از سایر نذورات داشته‌است. بعد از انقلاب مشروطه کلیه عایدات آستان قدس باید تحویل صندوق و انبار آستانه می­شد. در زمان نیابت تولیت پاکروان وضعیت مسکوکات شفاف‌تر است و مسکوکات نذری نیز به صندوق آستانه فرستاده شدند. هدیه سکه به آستان قدس به دو شکل تقدیمی و انداختن در ضریح مرسوم بود و از اوایل دوره پهلوی دفتری به نام نذورات تقدیمی به وجود آمد.
یکی از شیوه استفاده از مسکوکات نذری فروش مستقیم آن بود. برخی از مسکوکات نذری نیز به عنوان سکه‌های تاریخی در خزانه و موزه آستان قدس نگهداری می‌شد. این کاربرد شامل تعداد بسیار کمی از مسکوکات می‌شد. ماموریت ملکزاده بیانی برای ارزیابی سکه­های موزه آستان قدس در سال 1345ش. نشان می‌دهد کارشناسان سکه‌شناس برای تعیین ارزش تاریخی مسکوکات و قابلیت نگهداری آنها دعوت می‌شدند. پس از آن هسته اصلی موزه مسکوکات آستان قدس ریخته شد.
یکی از کاربردهای مسکوکات نذری استفاده از آنها برای تزئین قسمت­هایی از حرم مطهر بود. مهمترین کاربرد در این زمینه استفاده از مسکوکات به عنوان مواد اولیه در ساخت و تعمیر درب‌های طلا و نقره بود. درب دارالسرور به دارالسعاده یکی از اولین درب­هایی است که از سکه­های نذری برای ساختش استفاده شد. در درب دارالسیاده به دارالحفاظ و تعمیر درب پایین پای مبارک نیز از مسکوکات نذری استفاده شد. یکی دیگر از راه­های استفاده­ از مسکوکات نذری بکارگیری آن در ساخت ضریح شیر و شکری بود.
مهمترین کاربرد مسکوکات نذری استفاده در ضرب سکه­های میلاد امام رضا(ع) بود. این کاربرد از سال 1328ش. معمول شد. برخی مواقع سکه‌های نذری را در آستان قدس ذوب و شمش تهیه می­کردند. ذوب نذورات توسط اداره خزانه و موزه انجام می­گرفت. در برخی سال‌ها آستان قدس به طور مستقیم نذورات طلا و نقره را به بانک ملی تحویل می­داد تا ذوب کند. برخی مواقع آستان قدس نذورات متفرقه را با سکه نقره تعویض می­کرد تا در هنگام مصرف برای ضرب سکه میلاد مشکلات کمتری داشته باشد. بدین ترتیب با شروع ضرب سکه میلاد امام رضا(ع) از سال 1328ش. یکی از راه‌های مصرف مسکوکات نذری تبدیل آن به مواد اولیه برای این هدف بود. هدفی که مسکوکات را دوباره به چرخه اقتصادی بازمی‌گرداند.
نتایج
مسکوکات بخشی از نذورات زائران بارگاه رضوی بودند. این نذورات پس از جمع آوری سرنوشت متفاوتی داشتند. نحوه استفاده از آنها به تناسبت سیاست نایب‌التولیه‌ها تغییر می‌کرد. در اوایل دوره پهلوی مسکوکات به صرافان فروخته می‌شد و یا در مراسم جشن میلاد امام حسین(ع) عیدی داده می‌شد. در زمان نیابت تولیت پاکروان مسکوکات نذری به بانک ملی فروخته می شد. از سال 1333ش. مسکوکات نذری فاقد ارزش تاریخی از طریق مزایده به فروش می‌رسید. بعد از تاسیس موزه آستان قدس برخی از سکه‌هایی قدیمی که ارزش تاریخی داشتند برای نمایش در موزه حفظ می‌شدند.
مسکوکات غیرقابل نگهداری قابل ذوب بودند. یکی از کارکرد مسکوکات نذری استفاده از آنها در بازسازی درب‌های حرم مطهر بود. حداقل در 3 مورد از تعمیر و بازسازی‌ها شامل درب دارالسرور به دارالسعاده، درب دارالسیاده به دارالحفاظ و درب پایین پای مبارک و در ساخت ضریح شیر و شکری از مسکوکات نذری قابل ذوب استفاده شد. از زمان ضرب سکه‌های میلاد امام رضا(ع) کاربرد جدیدی برای مسکوکات نذری قابل ذوب به وجود آمد. سرگذشت مسکوکات نذری آستان قدس نشان می‌دهد تعداد کمی از سکه‌های سالم و دارای ارزش تاریخی قابلیت نگهداری در موزه داشتند.

چکیده وسعت خدمات‌دهی و امور جاری در تشکیلات اداری آستان قدس که از دورۀ صفویه شکل‌گرفته بود، باعث به وجود آمدن مشاغل فراوانی در‌ حوزه‌های مختلف اداری شد که در این میان می‌توان به مشاغلی چون مهردار، حکاک یا مهرساز و مهرفروش اشاره کرد. مهردار از مناصب مهم دیوانی در این تشکیلات بود که تا پایان دورۀ قاجار رواج داشت‌‌. با اهمیت یافتن مهر،‌ حکاکی و کنده‌کاری روی مهر‌‌‌‌‌ و ‌همچنین مهر‌‌‌فروشی در‌ کنار‌ آن رونق بسیار یافت، اما با رواج امضاء در دورۀ پهلوی، منصب مهردار منسوخ و حکاکی‌ مهر نیز از رونق افتاد. بنابراین، بررسی نقش مهردار و ‌حکاکی مهر به‌عنوان مشاغل قدیمی و‌ منسوخ‌شده، حائز اهمیت است. هدف این پژوهش، درواقع بررسی نقش و ‌‌جایگاه مشاغل مرتبط با مهر ‌در نظام اداری آستان قدس‌ رضوی شامل منصب مهرداری و حکاکی مهر و مهرفروشی به‌صورت توصیفی-تحلیلی با رویکرد اسنادی است. بررسی پایگاه اجتماعی، فرهنگی‌، علمی و اقتصادی مهردار و حکاک، نحوۀ انتصاب، القاب و شرح وظایف و همچنین تعداد و میزان پرداخت مواجب‌ به آنان و غیره در سه دورۀ تاریخی صفویه تا پایان قاجار ازجمله مؤلفه‌هایی است که با استناد بر اسناد آستان قدس رضوی، به آن‌ها پرداخته شده است. با تحقیق در این اسناد می‌توان عنوان کرد، اگرچه مهردار آستانه مقام و جایگاه مهردار در تشکیلات دیوانی دربار را نداشت و وظایف او نیز‌‌ محدودتر‌ بود، اما از‌ مشاغل عالی دیوانی و از رجال بانفوذ‌‌ کشور محسوب می‌شد، به‌طوری‌که اثر ‌مهرش بر عمده اسناد ‌آستان قدس رضوی مشاهده می‌شود.‌‌ ‌حکاکان‌‌ نیز هنرمندانی بودند که افزون بر حکاکی مهر، حکاکی ظروف، سنگ، سکه و غیره را انجام می‌دادند که برخی از آنان در خدمت آستانه بودند.

چکیده انسان در ابتدا با ساخت ساعتهای آبی، آفتابی و شنی به تعیین حدودی اوقات شبان هروز پرداخت.علاوه بر این، یکی دیگر از ابزارهای تعیین وقت نقاره نوازی بود که طلوع و غروب آفتاب را یادآوری می کرد. با پذیرش اسلام توسط ایرانیان ب همنظور تعیین اوقات شرعی، آفتاب نماهایی در مساجد جهت اقامه نماز و تعیین وقت ایجاد گردید. از دورۀ صفویه ساع تهای مکانیکی تهیه شده توسط اروپاییان برای شاه و درباریان، جایگزین ساعت های آفتابی شدند. بعد از این، در قسمت های مختلف حرم امام رضا)ع( ساعتهایی نصب گردید که توسط ایرانیان ساخته شده بود و این جریان باعث ایجاد حرفه ای به نام ساعت سازی در تشکیلات اداری آستان قدس رضوی گردید. تحقیق حاضر با روش توصیفی _ تحلیلی و تکی هبر اسناد تشکیلات آستان قدس رضوی در پی پاسخ به این پرسش است که علل اهمیت کاربرد ساعت و جایگاه ساعت سازان در دوره های صفویه و افشاریه در تشکیلات اداری این آستان به چه منظور بوده است؟ نتایج نشان می دهد که در خصوص صنعت ساعتسازی، حرم مطهر رضوی یکی از اولین مکا نهای مذهبی بود که اقدام به نصب ساعت های مکانیکی نمود. این مهم جهت تسهیل تعیین زمان و انجام ادای فریضه نماز با کمک نیروی متخصص ایرانی و آشنا به علوم و صنایع مختلف بود.

چکیده نقشه­ های شهری یکی از بسترهای شناخت وضعیت محیطی هستند. این اسناد اگر به‌صورت مهندسی و دقیق طراحی شده باشند، می­توانند تصویر روشنی از یک شهر را به مخاطبان ارائه کنند. همچنین این نقشه­ ها در ادوار تاریخی، توسعه ­های شهری را نشان می­دهند. در این پژوهش که از نظر هدف کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی انجام‌ گرفته است، به‌صورت موردی یکی از قدیمی­ترین نقشه­ هایی که ساختار حرم مطهر رضوی و محیط شهری پیرامون آن را نشان می­دهد، بررسی شده است. اصل این سند در کاخ گلستان نگهداری می­شود و تصویر آن به شمارۀ 153990 در مرکز اسناد آستان قدس رضوی ثبت شده است. هدف کلی این پژوهش، خوانش و تحلیل این سند است که توسط ذوالفقار مهندس در 1284ق طراحی‌شده و در پی پاسخ به این پرسش بوده که ساختار حرم مطهر رضوی، عناصر کالبدی و معابر شهری پیرامون حرم در دورۀ قاجار چگونه بوده است؟ یافته­ های پژوهش مشخص کرد این سند در زمان سفر ناصرالدین‌شاه به مشهد طراحی و در آن فضاهای مرتبط با حرم مطهر رضوی، مرز محلات، بناهای خدمات شهری (تیمچه­ ها، کاروانسراها، مدارس، حمام­ها، آب­انبارها، قراولخانه­ ها و قبرستان) و معابر اصلی ترسیم‌ شده است. از یافته­ های پژوهش می­توان چنین نتیجه ­گیری کرد که این سند کهن­ترین نقشه­ای است که فضای حرم مطهر رضوی در آن ترسیم‌شده و اطلاعات موردنیاز زائران را به‌تفصیل ارائه می­کند که شامل راه­های تشرف، ورودی­ صحن­ها، کفشداری­ها و نحوه رفت‌وآمد در رواق­ها و شبستان­های سرپوشیده تا ضریح مطهر رضوی است، همچنین نظام و ساختار اداری آستان قدس رضوی در بخش­های مختلف خدمت­رسانی، اداری، آموزشی، امنیتی، اقامتی و پذیرایی از زائران تصویر شده است. بنابراین، می‌توان آن را اولین نقشه گردشگری شهری ایران در امر زیارت دانست.

چکیده در طول شکل‌گیری حرم‌های ائمه‌اطهار^(ع)، اظهار عشق و ارادت پیروان و حاکمان موجب شکل‌گیری گنجینه‌های ارزشمندی در این مراقد شده است. بااین‌وجود، پیشینۀ بسیاری از این آثار به‌واسطۀ گذر ایام دچار فراموشی گردیده و بازیابی اسناد مرتبط با این آثار، یکی از اصولی‌ترین روش‌ها به‌منظور شناسایی پیشینۀ این آثار ارزشمند محسوب می‌شود. گنجینۀ موجود در عتبۀ علویه با وجود آنکه مجموعه‌ای از نفیس‌ترین آثار دوران اسلامی را درون خود جای داده است، بسیاری از آثار آن تاکنون مورد مستندنگاری دقیق و علمی قرار نگرفته است. در پژوهش حاضر تلاش گردیده با استناد به اسناد موجود در مجموعه اسناد آستان قدس رضوی، یک جفت گوشوارۀ الماس که از نفیس‌ترین قطعات جواهر موجود در گنجینۀ عتبۀ علویه است، شناسایی و مستندنگاری شود.

چکیده پژوهش حاضر به بررسی تحولات اجتماعی و سیاسی خراسان در آستانۀ مشروطیت بر اساس گزارش‌های روزانۀ کنسول انگلیس در مشهد (۱۳۲۵ق/ ۱۹۰۷م) می‌پردازد. در این دوره، خراسان شاهد درگیری میان حکمرانان، روحانیون و نیروهای تجددخواه بود. ازجمله مسائل مهم، نقش آصف‌الدوله (غلامرضا خان اینانلو شاهسون)، حاکم وقت خراسان، در فروش گندم به روسیه، واگذاری مقام‌ها به فرزندان خود و ارتباط با کنسولگری‌های خارجی به‌ویژه انگلیس بود. این مقاله با روش توصیفی‌-‌تحلیلی، بر مبنای تحلیل محتوای گزارش‌های کنسول انگلیس به بررسی نقش حکمرانان و روحانیون در تنش‌های سیاسی و اجتماعی خراسان، تضادهای میان روحانیون و تجددخواهان، تأثیر کنسولگری‌ها در تصمیم‌گیری‌های محلی و واکنش روحانیون به اصلاحات می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که درگیری‌های داخلی میان روحانیون و تجددخواهان، نفوذ کنسولگری‌ها در امور محلی و مقاومت در برابر نوگرایی، عوامل کلیدی در تحولات خراسان بودند. تعامل پیچیده میان این گروه‌ها ساختار سیاسی و اجتماعی منطقه را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد و موجب تغییراتی در مناسبات قدرت و اقتصاد محلی شد.

چکیده انسجام دیوانی و مالی نهاد مذهبی ­آستان قدس رضوی، شکل­گیری مناصب و مشاغل موروثی ازجمله مدرسی و تخصیص مواجب و وظایف به کارکنان این نهاد به دورۀ  صفویه، این مسئله را در ذهن متبادر می­کند که انتصاب علما و دانشمندانی که به‌عنوان مدرس در مدارس و  مراکز علمی حرم رضوی کرسی تدریس را به عهده می­گرفتند، چگونه و میزان مواجب و محل پرداخت آن به چه صورت بوده است؟ این امر که در دورۀ حکومت صفویه (907-1148ق) مدرسان مدارس حرم و مراکز وابسته به آن از سوی شاهان صفوی حکم سمت مدرسی را دریافت می­کردند و مواجب به آنان تعلق می­گرفت، مدعای پژوهش حاضر را شکل می­دهد. یافته­های این پژوهش مبنی بر رویکرد توصیفی-تحلیلی و با بازخوانی اسناد و مدارک آرشیوی نشانگر آن است که با نظارت شاهان صفوی، شخصی با عنوان متولی­باشی امور موقوفات و انتظامات را بر عهده گرفت و تشکیلات آستان قدس رضوی سازماندهی و از ساختار اداری و دیوانی نظام‌مند برخوردار شد. با حکم شاه‌تهماسب صفوی منصب مدرسی تفویض و بابت تدریس قبضِ مالیِ پرداخت حقوق صادر شد. به‌این‌ترتیب، سمت مدرسی از مناصب و مشاغل رسمی و موروثی آستان گردید. اسناد برجای‌مانده از مدرسان در این دوره زمانی به‌طور عمده اسناد مالی هستند که به میزان مواجب، مزایا، محل پرداخت و پرداخت وظیفه به اولاد اشاره دارد که ضمن آن حاوی اطلاعاتی در خصوص چگونگی صدور حکم انتصاب مدرسان نیز است.

چکیده شناخت مناسک دینی با تأکید بر مطالعات اسنادی برجای‌مانده، یکی از اهداف فهم کنشگری دینی و چگونگی بروز جلوه‌های آن در بستر جامعه است. یکی از مناسک و شیوه‌های عبادت در دین اسلام، زیارت است. زیارت اماکن مقدس و شخصیت‌ها را شامل می‌شود. اشیاء و نمادها که گاه در قالب تصاویر مقدس نمایش داده می‌شود در طول سال‌ها در ابعاد گوناگون تولید شده است. طومارهای زیارتی، نمونه‌ای است که با به تصویر کشیدن بسیاری از مکان‌ها، اشیاء، نمادها و آیین‌های دینی، نقش مهمی در بررسی سیر تاریخ ادیان بر عهده دارند. هدف از انجام این پژوهش، معرفی متنی-تصویری طومار زیارتی موجود در کتابخانه و مرکز اسناد آستان قدس رضوی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که باوجود بر جای ماندن تعدادی از این طومارها در مراکز و کتابخانه‌ها و موزه‌های جهان، طومار آستان قدس رضوی باوجود شباهت به طومار نیپور نمونه کامل تصویری برجای‌مانده است که می‌تواند مکمل همدیگر در بررسی نمونه‌های طومارهای زیارتی باشند. طومار آستان قدس رضوی نه‌تنها در بعد زیارت که از زاویه دید عرفانی-طریقتی نیز قابل‌بررسی است. نمادهای زیارتی شیعه و بخشی از نمادهای مرتبط با روایت معراج پیامبر^(ص) از تصاویر منحصربه‌فرد در این طومار است. سالک طریق عشق با گذر از مکه و سیر اماکن مقدس در پایان راه به دیدار حرم حضرت امام رضا^(ع) رفته و با چشمانی منتظر، نظاره‌گر ادامه راهی است که تنها انسان کامل که منظور حضرت محمد^(ص) است، موفق به گذر از آن و رسیدن به پرده نور گردیده است. درواقع این طومار زیارتی، دقت‌نظر و باریک‌بینی تصویرگر طومار را با توجه به تمامیت امر زیارت در مسیر حرکت به‌سوی بارگاه الهی نمایش می‌دهد.[1]
 
[1] . با نهایت تاسف، نویسنده، سید محسن حسینی در حین نگارش مقاله دار فانی را وداع گفتند. به این صورت یاد و خاطره ایشان را گرامی می داریم.