پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده

چکیده در دو دهه ابتدایی قرن بیستم میلادی، حوادثی همچون انقلاب مشروطه و جنگ جهانی اول، سبب وقوع بحران‌های سیاسی و اجتماعی در حیات سیاسی و اجتماعی حکومت قاجار شد که بارزترین نتیجه آن، افزایش ناامنی در جاده‌ها و مسیرهای ارتباطی سراسر کشور بود. این مسئله، هم برای اتباع ایران و هم خارجیانی که از این راه‌ها رفت‌وآمد می‌کردند و مال‌التجاره‌های خود را حمل می‌نمودند، بسیار مشکل‌ساز شد. در این میان، ناامنی در منطقه قائنات و سیستان که از قرن نوزدهم میلادی موردتوجه کشورهای استعمارگر، به‌ویژه بریتانیا قرارگرفته بود، بیش‌ازپیش اهمیت یافت. بریتانیا به سبب اهداف و منافع مهمی که در هند داشت، ناگزیر به نفوذ در مناطق شرقی ایران شد تا بدین‌وسیله از مستعمره ارزشمندش در مقابل روسیه دفاع کند، اما به دنبال افزایش ناامنی و راهزنی در جاده‌های این مناطق، بریتانیایی‌ها با چالش جدیدی روبرو شدند. ازآنجاکه سیستان و قائنات در مسیر مهم‌ترین راه‌های تجاری و ارتباطی جنوب شرق قرار داشتند و در این دوره اهمیت ویژه‌ای در معادلات نیروهای خارجی یافتند، در این پژوهش تلاش شده ناامنی‌ها و غارت‌ها در مسیرهای ارتباطی این مناطق و واکنش بریتانیا در قبال آن، موردبررسی قرار گیرد. پژوهش حاضر با تکیه‌بر اسناد و منابع کتابخانه‌ای و روش توصیفی-تحلیلی تلاش دارد به بررسی موضوع بپردازد. مبنی بر یافته‌ها، به نظر می‌رسد که راهزنی‌ها، همواره کاروان‌های ایرانی و خارجی را مورد تهدید قرار می‌داده و خسارت‌های عمده‌ای به مردم محلی و اتباع خارجی وارد می‌آورده و در مقابل بریتانیایی‌ها برای دفاع از اتباع خویش به مقابله با اشرار و سارقین و ایجاد امنیت در منطقه می‌پرداختند، هرچند که گاهی بر اساس منافعشان، خود به تحریک راهزنان دست می‌زدند. نتیجه‌گیری عبارت است از این‌که بریتانیا در برخورد با مسئله امنیت در منطقه قائنات و سیستان رفتاری دوگانه و متضاد داشت. به این معنا که هم به سرکوب راهزنان می‌پرداخت و هم با حمایت و استفاده از آنان تلاش می‌کرد به اهداف و مقاصد موردنظر خود دست یابد.

چکیده  اعتبار سند به برخورداری از مهر در آن‌ است که توسط افراد، در بسیاری اسناد ازجمله اسناد تشکیلات اداری آستان قدس مشاهده می‌شود. این مهرها در طول تاریخ علاوه بر ویژگی‌های هنری، بیان‌کننده جنبه‌های مختلف اعتقادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است. زنان نیز به‌عنوان قشری از جامعه، دارای مهر بودند‌که مهرهایشان با توجه به جایگاه اجتماعی آنان و در مقایسه با مهر مردان، از ویژگی‌های خاصی برخوردارند. در دوره پهلوی‌که امضا جایگزین مهر شد، زنان و مردانی که سواد خواندن و نوشتن نداشتند، همچنان از مهر استفاده می‌کردند و این روند نیز تاکنون ادامه یافته است. هدف از این پژوهش، شناخت ویژگی‌های مهر زنان به لحاظ ساختاری و محتوایی و مقایسه آن‌ها با مهر مردان، با توجه به موقعیت اجتماعی‌شان و همچنین بررسی مهر زنان شاغل و عوام بر اساس انواع اسناد است. بر این اساس، پژوهش به روش بررسی و تحلیل‌ اسناد خواهد بود. نتایج نشان می‌دهد، اگرچه تا دوره قاجار مهر زنانِ قشر متوسط و پایین به دلایل عدم حضور شرعی و عرفی آنان در ‌اجتماع‌ کمتر و معمولاً به نیابت از مهر وکیل است، اما زنان درباری در هر دوره‌ای همواره یک یا چند مهر داشته‌اند‌ که در برخی از احکام و اسناد ممهور می‌کردند. در زمان قاجاریه با عمومیت یافتن مهر در بین اقشار‌‌جامعه، مهر زنان نیز مقبولیت یافته و تا حدودی هم‌ردیف مهر مردان قرار‌گرفت، اما در مقایسه با مهر مردان برخوردار از تفاوت‌هایی به لحاظ سجع، شکل، تزئینات، محل و نوع سند و حتی میزان اعتباربخشی سند هستند.

چکیده هدف پژوهش حاضر، شناساندن مصطفی قلی‌خان فراش‌باشی به‌عنوان یکی از صاحب‌منصبان دارالسلطنه اصفهان و معرفی و تحلیل محتوای برخی از اسناد و نسخه‌های خطی مربوط به او می‌باشد. این بررسی به روش تحلیل تاریخی و با رویکرد توصیفی و تحلیلی بر اساس نسخه‌های خطی، اسناد آرشیوی، مطبوعات و منابع کتابخانه‌ای نگاشته شده است. یافته‌ها و نتیجه پژوهش حاکی از آن است که مصطفی قلی‌خان فراش‌باشی به مدت بیش از دو دهه در دربار ظل‌السلطان خدمت نمود. او به‌عنوان فراش‌باشی ظل‌السلطان، مسئول برقراری نظم و امنیت در اصفهان و دیگر ولایات تحت حاکمیت ظل‌السلطان بود. همچنین او کارگزار اجرایی و مباشر طرح‌های عمرانی اصفهان بود. مصطفی قلی‌خان در کارنامه عملکردش ساخت سربازخانه ناصری و بازسازی و مرمت سربازخانه فتح‌آباد، چهارحوض و میدان مشق نقش‌جهان را در کنار مرمت و بازسازی عمارت‌ها، پل‌ها و کاروانسراهای اصفهان دارد. او همانند برخی از صاحب‌منصبان دربار اصفهان، نائب‌الحکومه ولایت‌های خوانسار، کمره، برزرودجی، سمیرم، نجف‌آباد، اسفرجان، قمشه و جوی‌آباد و مؤدی مالیاتی جولاهه و برزرود بود که اسناد و نسخه‌های خطی برخی از آن‌ها باقی مانده است. مهم‌ترین نسخه خطی به‌دست‌آمده از مصطفی قلی‌خان، کتابچه مخارج بنایی سربازخانه و سایر عمارات است که در 1304-1303ق تهیه شده است. بر اساس این نسخه، مصطفی قلی‌خان در کنار ساخت بنای باشکوه سربازخانه ناصری، ده‌ها عملیات عمرانی در سطح اصفهان انجام داده است.

چکیده در 1067ق، 400 نسخه خطی توسط اسدالله خاتون وقف آستان قدس رضوی شده است. این مجموعه، بزرگ‌ترین کتابخانه واگذارشده به این کتابخانه تا قبل از واگذاری 700 نسخۀ خطی نادرشاه افشار (م1160ق) در 1145ق است (که از جنگ هندوستان به ایران منتقل نموده بود) می‌باشد. اکنون مناسب است پژوهشی دربارۀ این کتابخانه و واقف آن انجام شود و این مسائل پرسیده شوند که: فهرست نسخ خطی اسدالله خاتون، شامل چه اطلاعاتی است؟ آیا از احصاء و بررسی این نسخ، می‌توان اطلاعاتی پیرامون واقف یا منشأ کتابخانۀ وقفی او به دست آورد؟ نام و نسب واقف در یادداشت‌های وقفی نسخه‌های واگذارشده، با این عبارت آمده است «الواقف اسدالله ابن شیخ محمد مؤمن (المشتهر بابن‌خاتون المشهدی عاملی)». پرسش دیگر این است که آیا او نسبتی با شیخ محمد خاتون (م 1059ق) پیشوای دولت عبدالله قطب‌شاه جنوب هند دارد و ممکن است که این نسخ خطی وقفی، متعلق به کتابخانه شخصی او بوده باشند؟ در بررسی‌های پژوهش حاضر، مشخص شد که چهارصد نسخه وقفی به آستان قدس رضوی، از آنِ علامی فهامی شیخ محمد بن خاتون هستند که توسط فرزندش، وقف آستان قدس رضوی شده است. او حدود 20 سال از دوره 46 ساله حکومت شیعی سلطان عبدالله قطب‌شاه، پیشوا و نواب سلطنت حیدرآباد بوده است. محمد خاتون شاگرد شیخ بهائی و میر محمد مؤمن استرآبادی بوده و حوزۀ درسی قابل‌توجهی در جنوب هند تشکیل داد.

چکیده از دلایل شهرت تاریخی منطقه گناباد، پیشینه طولانی این دیار در زمینه احداث قنات‌ها و اهتمام در نگهداری و بهره­برداری از آن‌ها به‌منظور دایر نگه‌داشتن کشاورزی و باغداری در این سرزمین کویری است. پژوهش حاضر، با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با تکیه‌بر مندرجات اسناد موجود در آرشیو آستان قدس رضوی، به بررسی اقدامات به‌عمل‌آمده برای حفظ ثمردهی شماری از قنات­های موقوفه گناباد در دوران صفویه تا قاجاریه می‌پردازد. مقاله، این پرسش‌ها را موردتوجه قرار داده که متولیان آستان قدس رضوی در مقطع زمانی مذکور چقدر به امر لایروبی به­عنوان اقدام مهم برای حفظ و نگهداری قنات‌های موقوفه گناباد، توجه داشته‌اند؟ و انجام بهینه عملیات لایروبی، مستلزم تمهید چه موارد و به­کارگیری چه عواملی بوده است؟ دستاوردهای این پژوهش، گویای آن است که با وجود فراز و نشیب‌های قرون گذشته، آستان قدس رضوی به‌عنوان متولیِ تعدادی از قنات­های گناباد، برای حفظ کشاورزی منطقه و برقراری بستر اصلی تأمین معیشت مردم، رویه جاافتاده لایروبی قنات‌ها را موردتوجه نسبی قرار داد. همچنین، با پذیرش عملیات لایروبی قنات‌ها به‌عنوان یک کار تخصصی، افزون بر تأمین سرمایه مالی و مدنظر داشتن زمان کافی، از به‌کارگیری نیروی انسانی متناسب و مهیا ساختن ابزارها و وسایل مرتبط غفلت نمی‌شد. بااین‌همه، عواملی همچون اوضاع سیاسی منطقه در آن ایام، چگونگی اجرای ساختار کاری مرسوم برای انجام لایروبی قنات‌ها با محوریت چاه­خویان مجرب، میزان اهتمام در تأمین هزینه‌های لازم جهت دستمزدها و تهیه مصالح مختلف و نحوه تدارک کمی و کیفی ابزارها و امکانات موردنیاز لایروبی، در میزان توجه به لایروبی و چگونگی پیشبرد آن و نیز نتایج آن‌ها مؤثر بود.

چکیده القاب، یکی از موضوعات مهم و درعین‌حال کمتر پرداخته‌شده در دوره قاجار است. هدف از انجام این پژوهش، بررسی القاب در آستان قدس رضوی و ارتباط آن با مهر در تشکیلات اداری آستانه در دوره قاجاریه است. در این بررسی با طرح مباحثی مانند سابقه القاب در ایران و آستان قدس در دوره قاجار، رابطه القاب با مهرهای خاندانی، مهرهای شخصی و مشاغل و دلایل و نحوه صدور القاب سعی می‌گردد تا ابعاد مختلف آن موردپژوهش قرار گیرد. اهمیت این تحقیق از آن روست که تاکنون به موضوع القاب در آستان قدس و ارتباط آن با مهر و کارکردهای آن در تشکیلات اداری پرداخته نشده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که به‌تبع شکل‌گیری و رشد تعداد القاب در دوره قاجار، در تشکیلات اداری آستان قدس رضوی نیز انواع القاب وجود داشته است. القاب باقی‌مانده به موروثی و غیرموروثی تقسیم و آن‌ها را می‌توان در ذیل خاندانی، شخصی و شغلی دسته‌بندی نمود. القاب با توجه به ارتباطات و تعاملات سیاسی گیرنده با صاحبان قدرت، توسط شاه، متولی و والی خراسان صادر و دارنده آن به‌تناسب لقب درخواستی از اعتبار شغلی و مالی نیز برخوردار می‌شده است. بین مهر و لقب در این دوره ارتباط مستقیمی وجود داشته و بسیاری از صاحبان القاب از آن در مهرهای خود به‌عنوان یک شاخصه استفاده کرده‌اند.

چکیده در پژوهش حاضر کوشش شده است تا ضمن بررسی فهرست‌نویسی چندسطحی آرشیوی، روش و راهکارهای فهرست‌نویسی اسناد در سطح ردیف و زیرردیف بنا به قواعد و استانداردهای آرشیوی ارائه شود. در فهرست‌نویسی چندسطحی ممکن است توصیف در سطوح مختلف از قبیل توصیف در سطح سندگان (فوند)، توصیف در سطح ردیف (سری)‌، توصیف در سطح پرونده (فایل) و یا توصیف در سطح فقره (آیتم) وجود داشته باشد. برای نیل به این مقصود، استانداردهای آرشیوی (نظیر ایساد-جی: استاندارد عمومی توصیف آرشیوی، داکس: استاندارد محتوایی توصیف آرشیوی، مَد 3: دستنامه قواعد توصیف مواد آرشیوی، رَد: قواعد توصیف آرشیوی) شناسایی شد. آنگاه با مطالعه این استانداردها قواعد مشترک فهرست‌نویسی چندسطحی آن‌ها استخراج شد. با عنایت به نزدیکِ شش دهه (جمعاً) تجارب نویسندگان در آرشیو ملی ایران، قواعد مشترک استخراج‌شده با مقتضیات بومی کشوری و نیز قواعد سازمانی همسان‌سازی گردید. سپس راهکارهای عملیاتی‌سازی آن قواعد در توصیف اسناد مختلف ارائه شد. در این راستا، کاربرگه‌ای طراحی و همراه با راهنمای تکمیل آن به معاونت اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی تحویل داده‌ شد که موردپذیرش و استفاده برای تنظیم و توصیف اسناد در آرشیو ملی ایران قرار گرفت. این پژوهش مشخص نمود، استفاده از روش توصیف چندسطحی ضمن تسهیل در شناسایی موجودی اسناد آرشیوی (به‌ویژه در مراکزی با حجم ورودی بالای اسناد) و سرعت در شناسایی و بازیابی آن‌ها، برای توصیف پرونده‌های تشکیل‌شده در نظام اداری ایران در دوران گذشته و حتی پرونده‌های جاری موجود در آرشیو ملی، کارساز می‌باشد. از این‌رو، در سایر مراکز آرشیوی-اسنادی قابل الگوبرداری و استفاده است.

چکیده پژوهش حاضر تلاشی برای توضیح چرایی پیدایش و چگونگی پایایی نهر خیابان مشهد (نهر خیابان علیا و سفلی) حسب ویژگی‌های کالبدی از بدو احداث تا پایان قاجاریه است. نهر خیابان مشهد در پی احداث نخستین خیابان شهر به وسیلۀ شاه‌عباس در دورۀ صفویه پدید آمد. نهر ورای خیابان در خارج شهر نیز امتداد داشت و سرانجام به اراضی حاصلخیز پایین‌دست آن می‌رسید. این پژوهش در شمار جستارهای تاریخی و مهم‌ترین منبع آن اسناد تاریخی و منابع مکتوب است. از این‌رو، تحقیق با ترکیب روش‌های توصیفی و تفسیری ذیل راهبرد تاریخی سامان‌یافته است. همچنین ابزار اصلی‌ در این مقاله سندپژوهی و مطالعۀ کتابخانه‌ای است. این تحقیق نشان می‌دهد احداث نهر از چشمه گیلاس به مشهد از اواخر سدۀ نهم هجری به‌عنوان یگانه انتخاب زمامداران برای تأمین پایدار آب شرب و کشاورزی شهر در‌آمده است. در دورۀ شاه‌عباس نهر جدید با خیابان تازه‌ساخت و یگانۀ شهر ترکیب و وقف‌نامه‌ای جامع جهت تمهید ساز و کار نگهداری مستمر از آن تنظیم شد. اگرچه در ادوار بعد با نقض شرایط وقف‌نامه از زلالی سیال و شکوه کالبدی نهر کاسته شد، اما خیابان که در شرایط نابسامان نقش حریم را برای نهر ایفا می‌کرد، در دوران ثبات نیز بستر احیای مجدد کالبد آن را فراهم می‌نمود.

چکیده مشهد به‌عنوان کرسی‌نشین ایالت خراسان در دورة قاجاریه از اهمیت ‌به‌سزای اقتصادی و تجاری برخوردار بود، تا جایی که می‌توان این شهر را به‌عنوان بارانداز بزرگی در شمالِ‌شرقِ ایران برای واردات و صادرات کالا به‌شمار آورد. با در نظر گرفتنِ ظرفیت ممتاز تجاری مشهد، برخی از تجارتخانه‌ها‌ و کمپانی‌های تجاری امریکایی که در زمینه واردات محصولات امریکا به ایران و صادرات کالا از ایران فعال بودند، به مشهد وارد شدند. هدف از پژوهش حاضر با تکیه‌بر روش توصیفی-تحلیلی و بر پایة اسناد نویافته، پاسخ به این پرسش است که کدام تجارتخانه‌های امریکایی در سال‌های پایانی حکومت قاجاریه به عرصة تجارت مشهد وارد گردیده و به تجارت کدام کالاها در مشهد پرداخته‌اند؟ با وجود کمبود منابع در این زمینه و مبنی بر نگاهی جزئی‌نگر، یافته‌ها حاکی از آن است که مهم‌ترین تجارت‌خانه‌های امریکایی فعال در مشهد کمپانی قالی‌شرق، شرکت قالی تاوشانچیان، تجارتخانه ای‌تین‌گنس چایلد، کمپانی ا.ام. قره‌گزیان و کمپانی چرخ دوختنی زینکر بودند که با بررسی موقعیت تجاری مشهد انواع پارچه، لوازم خرازی، چرخ دوختنی و ماشین‌آلات به مشهد وارد نموده و قالی، خشکبار، تریاک، روده، پشم، پنبه و کتیرا که بخش عمده‌ای از آن، مواد خام بود، به امریکا صادر می‌کردند.

چکیده ازجمله متصدیان امور دینی و قضائی دوره صفوی که پس از سال‌ها فعالیت در حوزه نگارش و تصدیق و بررسی حقوقی قباله‌ها، برحسب نیاز جامعه و تقاضای اطرافیان اثری به نام رساله دستور (شروط) نوشت، قوام محمد شیرازی است. در این رساله از نوع سجل (تصدیق) خاص با عنوان «عُرِضَ‌‌نوشتن» که در میان قضات شیراز و نایبان مرسوم بوده به‌اختصار سخن رفته است، چنانکه درباره طرز نگارش و تدوین آن مطلبی ارائه نکرده است. پژوهش حاضر بر آن است تا با روش تحلیلی توصیفی مبنی بر اسناد منتشره در قالب کتاب و مقاله و منابع آرشیوی، ضمن اعتبارسنجی روایت شیرازی، طرز نگارش و تدوین این نوع سجل خاص بر وثایق شرعی (قباله‌ها) را بررسی نماید. یافته‌های این پژوهش نشان داد که منظور از عُرِضَ نوشتن استفاده از کلمه «عُرِضَ ... عَلَیَّ» به طرز گرافیکی در سجل عالی‌ترین مقامات صفوی مستقر در اصفهان بوده نه قضات شیراز. این سجل اقتدار و تمایز صدور، شیخ‌الاسلام و نائب‌الصدر را از سایر فقها در اصفهان دوره صفوی برای معاصران و آیندگان یادآور می‌شود.

چکیده هدف این پژوهش بررسی نحوه عملکرد انواع آرشیوها (آرشیوهای ملی، آرشیوهای سازمانی دولتی-غیردولتی، آرشیوهای تلویزیون و آرشیوهای موضوعی) در خصوص ارزشیابی منابعی است که تحت عنوان کلی فیلم (تصاویر متحرک) قرار می‌گیرند. فیلم‌ها دست‌کم در دو قالب سند و مدرک مورد استفاده و استناد و دسته‌بندی می‌شوند. پژوهش حاضر با دو روش ترجمه و تعلیق فصل‌های سوم و چهارم کتاب «ارزشیابی آرشیوی فیلم‌ها؛ یکی از مطالعات رمپ همراه با رهنمودها» و تکمله و تألیف در جمع‌بندی و نتیجه‌گیری بر اساس تجربه‌زیسته محقق در کار با اسناد آرشیوی و بررسی رفتار مؤسسه‌های آرشیوی کشور ارائه شده است. یافته‌های کولا و موارد بررسی‌شدة پژوهشگر در داخل کشور، حاکی از این نکته است که مأموریت، اهداف، وظایف و نوع آرشیو (ملی، سازمانی و موضوعی) در تدوین سیاست‌های فراهم‌آوری و نیز در تشخیص، تعیین و به‌‌کارگیری مؤلفه‌ها و معیارهای ارزشیابی اسناد و مدارک دیداری-شنیداری (به‌منظور نگهداری بلندمدت و یا امحاء آن‌ها) تأثیر مستقیم دارد.

چکیده هدف این پژوهش، بررسی و تحلیل اقدامات و تحرکات یکی از خوانین و سران ایلات منطقه آذربایجان به نام رحیم‌خان چلبیانلو در آسیب رساندن به اهداف انقلاب مشروطه و مشروطه‌خواهان در منطقه آذربایجان است. همچنین تأثیری که روس‌ها در دامن زدن به این تحرکات داشته‌اند، از مهم‌ترین اهداف پژوهش حاضر است. فرضیه این پژوهش عبارت است از این‌که روس‌ها به‌منظور آسیب به انقلاب مشروطه و حضور و دخالت در منطقه آذربایجان، بر اقدامات و تحرکات رحیم‌خان چلبیانلو تأثیرگذار بوده‌اند و به‌صورت پنهان و بعضاً آشکارا، این همکاری و همراهی را نمایان ساخته‌اند. درواقع، اقدامات رحیم‌خان در سرکوبی قیام مردم تبریز و همچنین ناامن‌سازی منطقه آذربایجان، با حمله به تلگرافخانه و قطع سیم‌های تلگراف، غارت بسته‌های پستی ارسالی از اروپا به ایران و همچنین حمله به اردبیل و تصرف آن شهر زمینه لازم را برای دخالت روسیه در امور داخلی، به‌ویژه منطقه شمال ایران را که در رقابت با دولت انگلیس منطقه نفوذ خود می‌پنداشتند، فراهم نمود. روش پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی و با تکیه‌بر منابع اسنادی و کتابخانه‌ای است. یافته‌ها و نتایج حاکی از آن است که هجوم‌ها و حمله‌های ایل چلبیانلو با ریاست رحیم‌خان به تبریز در دوران انقلاب مشروطه، قتل‌عام مشروطه‌خواهان آذربایجان و ناامن‌سازی راه‌های تجاری این منطقه، بخشی از اقدامات رحیم‌خان در این دوره بود. دولت روسیه تزاری نیز در این زمان جهت تضعیف انقلاب مشروطه ایران، بخصوص قیام مردم و آزادی‌خواهان تبریز و آذربایجان، به حمایت و همراهی ضمنی از اقدامات و تحرکات رحیم‌خان چلبیانلو پرداخت.

چکیده حاتم‌بیگ اردوبادی، از رجال برجسته عصر صفوی بود که به جزء مناصب اداری متعدد، به دو مقام عالی در دربار دست‌یافت. او در ابتدا مستوفی‌ الممالک و سپس اعتمادالدوله شاه‌عباس شد و از 1000 ق و تا زمان مرگ، در این جایگاه بود. اصطلاح «موقوفه اعتمادالدوله» در اسناد آستان قدس رضوی ما را به وجود موقوفه‌ای رهنمون می‌نماید که در دیگر منابع تاریخی مطلبی درباره آن نیامده است. کاربرد عنوان «اعتمادالدوله» برای موقوفه در اسناد، این فرض را تقویت می‌کند که واقف را باید در میان وزیر اعظم‌های دربار صفوی شناسایی نمود. بنابراین، با طرح چند پرسش به بررسی اسناد پرداخته شد. شناسایی واقف و این‌که ‌موقوفه در چه سالی ایجاد شده است. همچنین، رقبات وقف و مصارف آن از سؤالاتی هستند که با بررسی 907 شماره اموالی سند و منابع تاریخی، از دوره صفوی تا پهلوی و با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، درصدد پاسخ به آن برآمدیم. ازجمله یافته‌های مطالعه این بود که واقف حاتم‌بیگ اردوبادی است و رقبات وقفی او، مزرعه‌های حاتم‌آباد، شاه‌فیل و قاسم‌آباد هستند که برای نگهداری و تعمیرات گنبد، روشنایی و دستمزد کارکنان گنبد وقف شده است، اما از وقف‌نامه اثری یافت نشد. همچنین، سیر اسناد نشان می‌دهد نام واقف و نام مزرعه حاتم‌آباد با گذشت زمان به فراموشی سپرده شده‌اند و نام واقفان دیگری در اسناد برای دو رقبه از این موقوفه ثبت ‌شده است. اسناد جزئیاتی از اداره رقبات توسط آستان قدس رضوی در موضوع دریافت عایدات، هزینه کرد درآمدها، تعمیرات و رسیدگی به شکایات مستأجران و ساکنین مزارع و تعیین حدود و ثبت آن‌ها ارائه می‌دهند. در پایان این‌که علاوه‌بر جزئیات ذکرشده، آشکار می‌شود رقبات وقفی حاتم‌بیگ اگرچه دچار تغییرات و تحولاتی شده‌اند، اما همچنان در ضبط آستان قدس رضوی هستند و مطابق قوانین اداره می‌شوند.

چکیده آستان قدس رضوی به‌عنوان یک نهاد برخاسته از وقف در راستای اهداف انقلاب اسلامی و با تأکید بر فرهنگ و سیره رضوی توانسته است در عرصه‌های مختلف نقش‌آفرینی کند. مشارکت در دفاع مقدس، از طریق کمک به جبهه‌های جنگ و حضور کارکنان آستان قدس رضوی در جبهه‌ها گام مهمی در تاریخ و تحولات این نهاد محسوب می‌شود. پس از آزادسازی هویزه در 1361ش، به پیشنهاد تولیت وقت آستان قدس رضوی و بنا به‌فرمان امام خمینی^(ره)، نوسازی هویزه به آستان قدس رضوی محول شد. مدیران طرح با توجه به امکانات و نیروی انسانی تلاش داشتند، طبق برنامه زمان‌بندی‌شده نسبت به طراحی و بنای شهری جدید نوسازی را شروع کنند. عملیات نوسازی هویزه در کمترین زمان ممکن و با استفاده از بهترین مصالح و بهره‌گیری از نیروهای متخصص ایرانی، بی‌شک نماد اندیشه جهادی و مدیریت اسلامی در بازسازی مناطق جنگ‌زده تلقی می‌شود. این پژوهش با بررسی مراحل و چگونگی انجام نوسازی هویزه و مشکلات پیش‌رو، درصدد پاسخگویی به این سؤال است که چرا آستان قدس رضوی اقدام به نوسازی هویزه در بحبوحه جنگ تحمیلی نمود و آیا سبک شهرسازی، هویت تاریخی و معماری شهری متناسب با فرهنگ مردم آن منطقه بود؟ تلاش می‌شود با روش توصیفی-تحلیلی و تکیه‌بر اسناد بازسازی هویزه و مصاحبه­های صورت گرفته، به این پرسش، پاسخ داده شود.

چکیده مشهد به دلیل موقعیت جغرافیایی و اقتصادی در دوره قاجار موردتوجه تجار شهرهای مختلف قرار گرفت؛ تجاری که در این شهر مؤثر بر سرمایه­گذاری­ها بودند. برخی از آنان با وجود تاجرپیشگی به زمین‌داری و قنات­داری گرایش پیدا ­کردند. بعضی نیز در حوزه قنات­های شهری به سرمایه­گذاری پرداختند. این پژوهش درصدد است نشان دهد علل و چالش­­های سرمایه­گذاری تجار در حوزه قنات­های مشهد چه بود و سرمایه‌گذاری تجار در حوزه قنات در چه زمانی، توسط کدام‌یک از تجار و در کدام قنات­ها­ صورت گرفت؟ یافته­های پژوهش نشان می‌دهد تجار به خاطر ارزش اقتصادی آب در مشهد از اواخر دوره قاجار در قنات­های شهری سرمایه­گذاری کردند. حاج عبدالرحیم صراف، مشهدی ­عبدالله تاجرباشی، علی درودی، حاجی‌آقا نبویان و حاجی محمود هراتی مهم‌ترین سرمایه­گذاران حوزه قنات­های شهری بودند که در قنات گل‌خطمی، آب‌میرزا، مسجد گوهرشاد، سلسبیل، آب‌منبع و درویش‌بیگ به سرمایه­گذاری پرداختند. خشکسالی­های مشهد پس از 1325ش، جایگزینی چاه عمیق و لزوم استفاده از آب سالم باعث رکود قنات­داری و کاهش سرمایه­گذاری در این زمینه شد و بیشتر مالکان خصوصی سهامشان را به آستان قدس رضوی فروختند. این پژوهش با تکیه‌بر اسناد آستان قدس رضوی و مطبوعات خراسان به شکل توصیفی-تحلیلی انجام شده ­است.

چکیده ازجمله مؤلفه‌های مهم در تأیید و تحکیم اسناد هر دوره، وجود مهر است. مهرها نشان‌دهنده پیام‌های سیاسی، اجتماعی، مردم‌شناسی و مذهبی هر دوره است. از این‌رو، شناخت ویژگی مهر در هر دوره می‌تواند نمایی از ساختار مکاتبات و مسائل فوق را بیان کند. دوره افشاریه، دوره‌ای کوتاه در تاریخ ایران است و تاکنون بسیاری از مباحث مربوط به مکاتبات دیوانی و اداری آن به‌طور کامل بررسی نشده است. هدف از این مقاله بررسی ویژگی مهرهای موجود در اسناد دیوانی، شرعی و اقتصادی این دوره است تا به این سؤالات پاسخ دهد که میزان استفاده از مهر در اسناد این دوره به چه صورت بوده است؟ متن مهرها با توجه به شأن و مقام صاحبان مهر چه تغییراتی داشته؟ محل و جایگاه مهر در اسناد افشاری به چه نحو بوده است؟ جامعه آماری موردمطالعه، اسناد موجود در مرکز اسناد آستان قدس رضوی است. اسناد، نمونه‌گیری و به لحاظ نوع و محتوا دسته‌بندی تاریخی شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در متن مهرها، مضامین مذهبی و نام اشخاص کاربرد بسیاری داشته است. محل و جایگاه مهر با توجه به نوع سند متفاوت بوده و میزان استفاده از مهر در اسناد دوره شاهرخ بیش از اسناد دوره نادرشاه افشار است.

چکیده امروزه بسیاری از مراکز مدیریت اسناد و کتابخانه‌ها با مشکلات منحصربه‌فردی در سازماندهی، نگهداری و حفاظت منابع دیداری شنیداری مواجه هستند. متأسفانه در برخی از این مراکز، نگهداری و حفاظت از این مجموعه‌ها، به شکل سنتی و با حداقل امکانات فنی موردنیاز صورت می‌گیرد. بزرگ‌ترین دغدغه این مراکز فراهم‌آوری راهکارهای فنی سازماندهی و ایجاد سیستم‌های یکپارچه حفاظت از این مجموعه‌ها است که جنبه سندی دارند. در این پژوهش با توجه به تجربه سازماندهی و شیوه‌های حفاظت از این منابع در مرکز اسناد آستان قدس رضوی، به نمونه‌هایی از الگوها و روش‌های آماده‌سازی منابع به‌منظور سازماندهی و ارائه آسان و همچنین چگونگی حفاظت و نگهداری از این منابع پرداخته و در پایان، پیشنهاد‌هایی ارائه شده است.

چکیده با آغاز قرن 19م، رویکرد سیاسی-نظامی بریتانیا نسبت به خلیج‌فارس دگرگون شد. آن دولت برای گسترش نفوذ در خلیج‌فارس، مناطقی را تحت سلطه درآورد. باسعیدو در جزیره قشم، ازجمله مراکزی بود که برای بیش از یک قرن در تصرف بریتانیا قرار داشت. در 1312ش، یک ناو ایرانی وارد باسعیدو شد و پرچم بریتانیا را پایین کشید. این واقعه بعدها زمینه­ساز خروج بریتانیا از باسعیدو شد. پژوهش حاضر درصدد است با رویکردی توصیفی-تحلیلی و به روش اسنادی به این پرسش پاسخ دهد که باسعیدو چه جایگاهی در مناسبات ایران و انگلیس داشت و چه عواملی سبب خروج انگلیسی‌ها از آنجا شد؟ یافته­های پژوهش نشان می­دهد، انگلیس در دوره قاجار از درگیری­های ایران در شمال با روس­ها سود جست و باسعیدو را اشغال کرد. در دوره پهلوی اول با پایین آوردن پرچم بریتانیا در باسعیدو توسط نیروی دریایی ایران، بحرانی در روابط دو کشور به وجود آمد که سبب چالش­های دیگری در منطقه برای انگلستان شد. از یک‌سو، شیوخ متحد بریتانیا در توانایی و قدرت لازم آن دولت برای حفظ امنیتشان دچار تردید شدند و از سوی دیگر، نسبت به مسئولیت­پذیری بریتانیا در خصوص افراد تحت حمایتش تردیدهای جدی بروز کرد. نمایندگان بریتانیا در خلیج­فارس کوشیدند به شیوه‌های گوناگون این موضوع را حل و فصل کنند. اختلاف‌نظر بین سفارت بریتانیا در تهران و دولت هندبریتانیا سبب شد تا لندن نتواند سیاستی منسجم و یکپارچه در این خصوص اتخاذ کند و این موضوع یکی از عوامل خروج بریتانیا از باسعیدو شد.

چکیده  شهر بارفروش در دوره قاجار به واسطة رونق تجارت داخلی و خارجی، محل رفت و آمد، فعالیت و اسکان تجار مهمی بود که علاوه بر انجام کارهای تجاری، در امور عام‌المنفعه نیز فعالیت داشتند. وقف اموال و دارایی‌ها یکی از فعالیت‌های عام‌المنفعه این طبقه در شهر بارفروش دورة قاجار بود. بررسی مندرجات وقف­نامه­های آن‌ها به کسب اطلاعات از انواع، مصارف، ویژگی‌های موقوفات این طبقه اجتماعی و نیز دست‌یابی به اطلاعاتی ناب در خصوص مشاغل، بازارها، کاروان‌سراها، خانه‌ها، تکایا و مساجد و محلات شهر بارفروش در دورة قاجار، کمک خواهد کرد. این ﭘﮋوﻫﺶ بر آن است با روش‌ تحلیل‌ محتوا و از طریق مطالعة مندرجات و محتوای وقف­نامه­های تجار واقف شهر بارفروش، مسائلی‌ همچون‌ مصارف‌ موقوفات تجار، میزان‌ و تنوع‌ موقوفات‌ و کارکرد آن‌ها را بررسی‌ و تبیین‌ نماید. یافته‌های تحقیق نشان‌ می‌دهد در میان‌ اموال‌ وقف‌شده تجار‌ زمین، دکان، خانه و کاروان‌سرا بیشترین‌ فراوانی‌ را داشتند و در مورد مصارف‌ موقوفات تجار بارفروش‌، تعزیه‌داری و عزاداری امام‌ حسین‌^(ع‌) در رتبة‌ اول، امور خیریه و عام‌المنفعه و امور طلاب و مدارس علوم دینی در مراتب بعدی قرار دارند‌. در عصر ناصرالدین‌شاه و سال‌های بعد از آن، ایجاد موقوفات در بین تجار بارفروش رونق بیشتری داشت.

چکیده  سطح مراودات ایران با ژاپن از 1320ش/ 1941م، به دلیل تنش­های ناشی از جنگ جهانی دوم، دستخوش فراز و فرود شد. به همین دلیل پس از خاتمه جنگ، با وجود آن‌که ژاپن در بازیابی قدرت ازدست‌رفته و پیشرفت در ساختار اقتصادی-صنعتی در آسیا الگو محسوب می­شد، به نسبت سایر کشورها دیرتر وارد عرصه سرمایه­گذاری در ایران شد. هرچند مناسبات سیاسی و تجارتی میان دو کشور پس از عقد پیمان صلح تا حدودی بهبود یافت، اما آغاز برنامه­ چهارم توسعه 1347-1351ش/ 1968-1972م، فرصتی شد تا این کشور جایگاهش را در بازار ایران بیابد. از این‌رو، پرسش پژوهش حاضر این است که با توجه به اهداف و اصول برنامه چهارم توسعه، انتقال صنعت و دانش فنی از ژاپن به ایران به لحاظ کمی و کیفی چگونه بوده است؟ برای یافتن پاسخ، پژوهش به واکاوی انگیزه­ها، قراردادها، توانمندی­ها و قابلیت­های هر دو کشور و ارزیابی سطح روابط از جنبه تبادلات اقتصادی و فرهنگی می­پردازد. پژوهش با بهره­گیری از اسناد، گزارش­های سازمان برنامه و بودجه، مذاکرات مجلس شورای ملی و مطبوعات با هدف بررسی سیاست­های اقتصادی، این روابط و گسترش مناسبات براساس برنامه­ چهارم توسعه را به روش توصیفی- تحلیلی مورد ارزیابی قرار می­دهد. یافته­های پژوهش نشان می­دهد، دلیل تداوم روابطِ دوسویه تلاش دولت ایران و نیاز سازمان برنامه و بودجه، برای خرید تجهیزات، اخذ وام و بهره­گیری از دانش فنی کارشناسان ژاپنی در عرصه­ تکنولوژی و تمایل ژاپن در تأمین نفت خام و مواد اولیه از ایران و فروش کالا به ایران بوده است.

چکیده مشهد مقدس از جمله شهر­های تاریخی ایران محسوب می‌شود که به­واسطه وجود یک مکان مقدس شکل‌ گرفته است. با وجود اسناد مکتوب بسیاری که به توصیف این شهر پرداخته­اند، اما تا به حال، مرز و ساختار محلات تاریخی شهر مشهد معرفی نشده است. در این پژوهش که از نظر هدف کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی سامان یافته، به­صورت موردی یکی از اسنادِ کاخ گلستان بررسی و در پی پاسخ به این پرسش است که ریخت‌شناسی محلات تاریخی شهر مشهد در دوره قاجار، بر اساس نقشه کلنل جولیس دالمج چگونه بوده است؟ یافته­ های پژوهش مشخص می‌نماید که نظام اداره شهر مشهد بر اساس شش محله اصلی شکل‌گرفته و هرکدام از محلات بر اساس ویژگی­های مکانی و ساکنان، دارای ساختارها و اماکن خدماتی و زیارتی متفاوتی بوده‌اند که بر اساس میزان دسترسی به فضای زیارتی مرکزی شهر و وجود دروازه­های شهر بوده است. وجود بیشترین کاروانسراها در محلات پایین‌خیابان، سرشور و نوغان، به وجود جریان بیشتر زیارت در این محلات اشاره دارد. همچنین، بیشترین فراوانی فضاهای خدمات شهری و قراولخانه در محله سراب است که حکایت از اعیان­نشینی این محله دارد. محله عیدگاه به‌واسطه بیشترین فراوانی مسجد و تکایا، مذهبی­ترین محله شهر و جریان آموزش بیشتر در بافت مرکزی و محلات سراب و نوغان جریان داشته است.

چکیده در آرشیو کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، تصویری وجود دارد که واقعه توپ‌بندی حرم مطهر در 1330 ق را روایت می‌کند. این تصویر از جهات مختلف تاریخی و هنری، اثری مهم محسوب می‌شود که به‌منظور اطلاع‌رسانی یک رویداد خاص و با رویکرد و شیوه‌ای ویژه ترسیم و منتشر شده است. میرزا طاهر مصنع رضوی، هنرمند و صنعتگری که سمت‌های نایب مشرف روشنایی و ساعت‌سازی حرم مطهر را بر عهده داشت، پس از حملة روس‌ها به حرم رضوی، واقعه را به نحوی تأثیرگذار و مملو از عناصر مختلف، در قالب نگاره ترسیم کرد. هرچند منابع تاریخی درباره جزئیات واقعه اختلاف دارند، بااین‌همه، مرور گزارش منابع از واقعه و تطبیق آن‌ها با نگاره میرزا طاهر، نگاه او به واقعه و نیز ترفندها و عناصری که برای اثرگذاری بیشتر به‌کاربرده را روشن می‌کند. این اثر از اولین نمونه‌های اطلاع‌رسانی و نیز تبلیغ هنری علیه نیروی متجاوز است که در قالب یک تک‌نگاره چاپ سنگی تولید و منتشر شده است. بنابراین، علاوه بر اهمیت سندی و تاریخی که به‌عنوان یک روایت آمیخته با تخیل هنری نزدیک به زمان واقعه دارد، نگاه او و تأکیدش بر عناصر تأثیرگذار و نیز استفاده‌اش از ابزار چاپ سنگی برای آگاهی‌بخشی دربارۀ یک رویداد مشخص، از حیث روایت و خبررسانی ارزشمند می‌شود، به‌ویژه که آفرینندۀ آن، از هنرمندان اهل مشهد و خادمان حرم مطهر نیز بوده است.

چکیده  دوره افشاریه و زندیه به‌عنوان یک دوره گذار و کوتاه‌مدت (1135-1210ق) بین دو دوره صفویه و قاجاریه قرارگرفته است. اگرچه تعامل نهاد دین و دولت در دو دوره اخیر به‌صورت حداکثری بود، اما در دوره افشاریه و زندیه به ترتیب در عدم تعامل و تعامل محدود بوده است. بعد از سقوط صفویه علمای دینی موردحمایت رسمی حکومت افشاریه قرار نگرفتند و حضور کم‌رنگی در فعالیت‌های سیاسی داشتند. مهاجرت به عتبات عالیات و هند، عزلت و گوشه‌نشینی در شهرها و روستاها نمودی از عدم حضور آنان در مشارکت‌های سیاسی بود. تحقیقات تاریخی نشان می‌دهد که با وجود رویکردهای دینی نادرشاه و گسستن از شیوه‌های مذهبی صفویان، علمای دینی به فعالیت‌های آموزشی و تبلیغاتی خود ادامه می‌دادند. یک نمونه آن، علمای مقیم آستان مقدس رضوی هستند که با امنیت به کار آموزشی خود مشغول بودند. چنین مصداق‌هایی نشان می‌دهد که اگرچه رویکرد دینی حکومت افشاریه به لحاظ سیاسی (به دلایل خارجی و مسئله مشروعیت داخلی) عدم‌حمایت رسمی از نهاد دینی و تشیع صفوی و فعالیت‌های مربوط به آن بود، اما علما و متولیان امور دینی به فعالیت‌های مذهبی در سطح اجتماعی ادامه می‌دادند.

چکیده بندگان یکی از طبقات فرودست جامعه عصر قاجار بودند که به طرق مختلف به‌دست‌آمده و به‌صورت غلام، کنیز و خواجه در انواع مشاغل خانگی، درباری، نظامی و خدماتی به‌کار گرفته می‌شدند. برخلاف جهان غرب، در ایران، مطابق دستورات شرع، با بندگان به‌طور انسانی رفتار می‌شد. مالک و بنده دارای حقوق متقابلی بودند که می‌بایستی از سوی هر دو رعایت می‌شد. ازجمله حقوق مالک نسبت به بنده، حق نقل و انتقال به شخص دیگر بود. هدف پژوهش حاضر پاسخ به این پرسش است که نقل و انتقال و تغییر مالکیت بندگان در این دوره چگونه و به چه نحوی صورت می‌گرفت. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که بندگان از طریق خرید و فروش، صلح، اجاره، ازدواج، هبه و وقف در قالب اسناد شرعی مبایعه‌نامه، مصالحه‌نامه، اجاره‌نامه، عقدنامه، هبه‌نامه و وقف‌نامه به تملک افراد و یا اماکن مقدسه درمی‌آمدند. پژوهش حاضر به شیوه توصیفی-تحلیلی، با رویکرد تاریخ اجتماعی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به‌ویژه اسناد آرشیوی، نگارش یافته است.