سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی 2981-0094 3 1 2025 04 21 Exploring the Position of Ghourkhaneh in the Military Structure of Qajar Era بررسی جایگاه قورخانه در ساختار تشکیلات نظامی دوره قاجار 38 59 216871 10.30481/psa.2025.490228.1070 FA مهدی خانی زاده کارشناس ارشد ایران شناسی )اصول نسخه شناسی و مرمت نسخه های خطی و نسخه آرایی(،دانشگاه بین المللی امام رضا)ع(. پژوهشگر مرکز اسناد آستان قدس رضوی 0000-0002-6619-8385 Journal Article 2024 11 23 The territorial disputes with neighboring countries and internal insecurities in the Qajar period made it necessary to implement governmental reforms in the army structure. Taking an analytical approach, focusing on archives, and relying on documents of Astan Quds Razavi over 1268-1292 AH, this study tried to examine the organizational structure of the Qajar army. This study intended to see how the organizational structure of the Qajar army was and what the position of arsenal section (Qourkhaneh) was in this structure. Reviewing the related literature showed lack of conducting studies on this issue. The results showed that the Iranian army during this period, despite its inefficiencies, featured with a cohesive system divided into four sections: cavalry, infantry, artillery, and the arsenal. This structure was part of a higher hierarchical structure that embraced Qajar Khans, royal and provincial servant cavalry, military corps (including adjutants and pioneers), soldier corps (including infantry soldiers), and extra-military corps (including small local cavalry and infantry units). In this structure, the arsenal came under the pioneers section and was responsible for fabricating and repairing weapons as well as providing the necessities. The section was composed of the people of two sub-sections: officials and manufacturers, whose salaries and wages were paid through drafts. در دورۀ قاجار، مناقشات ارضی با کشورهای همسایه و وجود ناامنی‌های داخلی، باعث شده بود تا دولت اصلاحاتی در ساختار ارتش به وجود آورد. این پژوهش با رویکرد آرشیوی، تحلیلی و استفاده از اسناد آستان قدس رضوی در بازه زمانی 1268-1292ق قصد دارد به بررسی ساختار تشکیلاتی قشون قاجار بپردازد. سؤال پژوهش حاضر عبارت است از این‌که ساختار تشکیلات قشون قاجاریه و جایگاه قورخانه در این ساختار چگونه بود؟ پیشینه پژوهش نشان می‌دهد که در این رابطه، تحقیقی صورت نگرفته است. مبنی بر یافته‌های پژوهش، قشون ایران در این دوره باوجود ناکارآمدی، از یک نظام منسجمی برخوردار بوده است که بر اساس آن به چهار بخش سواره، پیاده، توپخانه و قورخانه تقسیم می‌شدند. این تشکیلات، جزئی از یک ساختار هرمی بزرگ‌تر بود که متشکل از خوانین قاجار، سواره غلام پیشخدمت رکابی و ولایتی و در ردیف‌های بعد، رسته نظام، مرکب از پیشکاران و پیشتازان، رسته سربازان مرکب از فوج‌های پیاده‌نظام و در انتها، رسته خارج نظام، مرکب از دسته‌های کوچک سواره و پیاده محلی بود. قورخانه در این ساختار در شاخه پیشتازان و وظایفی ازجمله تهیه، ساخت و تعمیر سلاح و تدارکات را بر عهده داشت و از دو بخش ارباب مناصب و صنایع تشکیل می‌شد و پرداخت مواجب و اجرت‌های آنان به شیوۀ صدور برات بود.<br />در دورۀ قاجار، مناقشات ارضی با کشورهای همسایه و وجود ناامنی‌های داخلی، باعث شده بود تا دولت اصلاحاتی در ساختار ارتش به وجود آورد. این پژوهش با رویکرد آرشیوی، تحلیلی و استفاده از اسناد آستان قدس رضوی در بازه زمانی 1268-1292ق قصد دارد به بررسی ساختار تشکیلاتی قشون قاجار بپردازد. سؤال پژوهش حاضر عبارت است از این‌که ساختار تشکیلات قشون قاجاریه و جایگاه قورخانه در این ساختار چگونه بود؟ پیشینه پژوهش نشان می‌دهد که در این رابطه، تحقیقی صورت نگرفته است. مبنی بر یافته‌های پژوهش، قشون ایران در این دوره باوجود ناکارآمدی، از یک نظام منسجمی برخوردار بوده است که بر اساس آن به چهار بخش سواره، پیاده، توپخانه و قورخانه تقسیم می‌شدند. این تشکیلات، جزئی از یک ساختار هرمی بزرگ‌تر بود که متشکل از خوانین قاجار، سواره غلام پیشخدمت رکابی و ولایتی و در ردیف‌های بعد، رسته نظام، مرکب از پیشکاران و پیشتازان، رسته سربازان مرکب از فوج‌های پیاده‌نظام و در انتها، رسته خارج نظام، مرکب از دسته‌های کوچک سواره و پیاده محلی بود. قورخانه در این ساختار در شاخه پیشتازان و وظایفی ازجمله تهیه، ساخت و تعمیر سلاح و تدارکات را بر عهده داشت و از دو بخش ارباب مناصب و صنایع تشکیل می‌شد و پرداخت مواجب و اجرت‌های آنان به شیوۀ صدور برات بود. https://docs.aqr-libjournal.ir/article_216871_6c3dd4a2073c3c154473dafe8a227d7c.pdf