پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده وسعت خدمات‌دهی و امور جاری در تشکیلات اداری آستان قدس که از دورۀ صفویه شکل‌گرفته بود، باعث به وجود آمدن مشاغل فراوانی در‌ حوزه‌های مختلف اداری شد که در این میان می‌توان به مشاغلی چون مهردار، حکاک یا مهرساز و مهرفروش اشاره کرد. مهردار از مناصب مهم دیوانی در این تشکیلات بود که تا پایان دورۀ قاجار رواج داشت‌‌. با اهمیت یافتن مهر،‌ حکاکی و کنده‌کاری روی مهر‌‌‌‌‌ و ‌همچنین مهر‌‌‌فروشی در‌ کنار‌ آن رونق بسیار یافت، اما با رواج امضاء در دورۀ پهلوی، منصب مهردار منسوخ و حکاکی‌ مهر نیز از رونق افتاد. بنابراین، بررسی نقش مهردار و ‌حکاکی مهر به‌عنوان مشاغل قدیمی و‌ منسوخ‌شده، حائز اهمیت است. هدف این پژوهش، درواقع بررسی نقش و ‌‌جایگاه مشاغل مرتبط با مهر ‌در نظام اداری آستان قدس‌ رضوی شامل منصب مهرداری و حکاکی مهر و مهرفروشی به‌صورت توصیفی-تحلیلی با رویکرد اسنادی است. بررسی پایگاه اجتماعی، فرهنگی‌، علمی و اقتصادی مهردار و حکاک، نحوۀ انتصاب، القاب و شرح وظایف و همچنین تعداد و میزان پرداخت مواجب‌ به آنان و غیره در سه دورۀ تاریخی صفویه تا پایان قاجار ازجمله مؤلفه‌هایی است که با استناد بر اسناد آستان قدس رضوی، به آن‌ها پرداخته شده است. با تحقیق در این اسناد می‌توان عنوان کرد، اگرچه مهردار آستانه مقام و جایگاه مهردار در تشکیلات دیوانی دربار را نداشت و وظایف او نیز‌‌ محدودتر‌ بود، اما از‌ مشاغل عالی دیوانی و از رجال بانفوذ‌‌ کشور محسوب می‌شد، به‌طوری‌که اثر ‌مهرش بر عمده اسناد ‌آستان قدس رضوی مشاهده می‌شود.‌‌ ‌حکاکان‌‌ نیز هنرمندانی بودند که افزون بر حکاکی مهر، حکاکی ظروف، سنگ، سکه و غیره را انجام می‌دادند که برخی از آنان در خدمت آستانه بودند.

چکیده  اعتبار سند به برخورداری از مهر در آن‌ است که توسط افراد، در بسیاری اسناد ازجمله اسناد تشکیلات اداری آستان قدس مشاهده می‌شود. این مهرها در طول تاریخ علاوه بر ویژگی‌های هنری، بیان‌کننده جنبه‌های مختلف اعتقادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است. زنان نیز به‌عنوان قشری از جامعه، دارای مهر بودند‌که مهرهایشان با توجه به جایگاه اجتماعی آنان و در مقایسه با مهر مردان، از ویژگی‌های خاصی برخوردارند. در دوره پهلوی‌که امضا جایگزین مهر شد، زنان و مردانی که سواد خواندن و نوشتن نداشتند، همچنان از مهر استفاده می‌کردند و این روند نیز تاکنون ادامه یافته است. هدف از این پژوهش، شناخت ویژگی‌های مهر زنان به لحاظ ساختاری و محتوایی و مقایسه آن‌ها با مهر مردان، با توجه به موقعیت اجتماعی‌شان و همچنین بررسی مهر زنان شاغل و عوام بر اساس انواع اسناد است. بر این اساس، پژوهش به روش بررسی و تحلیل‌ اسناد خواهد بود. نتایج نشان می‌دهد، اگرچه تا دوره قاجار مهر زنانِ قشر متوسط و پایین به دلایل عدم حضور شرعی و عرفی آنان در ‌اجتماع‌ کمتر و معمولاً به نیابت از مهر وکیل است، اما زنان درباری در هر دوره‌ای همواره یک یا چند مهر داشته‌اند‌ که در برخی از احکام و اسناد ممهور می‌کردند. در زمان قاجاریه با عمومیت یافتن مهر در بین اقشار‌‌جامعه، مهر زنان نیز مقبولیت یافته و تا حدودی هم‌ردیف مهر مردان قرار‌گرفت، اما در مقایسه با مهر مردان برخوردار از تفاوت‌هایی به لحاظ سجع، شکل، تزئینات، محل و نوع سند و حتی میزان اعتباربخشی سند هستند.