پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده واقفان زن در بین گروه­های مختلف جامعة ایران که با انگیزه­های متفاوت به وقف توجه داشته­اند، همواره از اهمیت خاصی برخوردارند. این گروه اجتماعی با وقف اموال خود و با نیات مختلف، نقش مهمی در پاسخ به نیازهای جامعه و منشأ خدمات فراوان علمی، فرهنگی، رفاهی، بهداشتی در هر عصری بوده‌اند. تحلیل محتوای مندرجات اسناد موقوفات و وقف­نامه­های برجای‌مانده زنان از جنبة تصویرسازی حضور و مشارکت آنان در امور اجتماعی دورة قاجار (1344-1210ق)، حائز اهمیت است. پژوهش حاضر به دنبال آن است تا با بررسی مندرجات اسناد وقف­نامه­ها[1]، انواع و نیات موقوفات زنان ولایت آمل در دورة قاجار‌ را تحلیل‌ نماید. روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی و آماری، با تکیه‌بر مندرجات اسناد موقوفات و استفاده از برخی منابع تاریخی و تحقیقات معتبر است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که زنان واقف آملی دارای نیات مذهبی و اجتماعی بوده و موقوفاتشان را برای مصارفی چون عزاداری، خیرات و امور عام‌المنفعه، امور طلاب و مدارس علوم دینی در نظر گرفته‌اند. زنان واقف ولایت آمل از حیث خاستگاه اجتماعی اغلب مرتبط با گروه‌های اعیان و بزرگان محلی، تجار و بازاریان، علمای دینی و زمین‌داران بوده و از این‌رو، نوع موقوفات آنان از جنس زمین، خانه مسکونی، دکان و باغ بوده است. موقعیت اجتماعی زنان واقف این دوره، وابسته به موقعیت اجتماعی پدران یا همسرانشان (عمدتاً ملا، آخوند، میرزا، بیگ، سردار، آقا و آقابزرگ)، قرار داشته‌‌ است.

چکیده یکی از معدود اسناد به‌جای مانده از موقوفات آستان قدس رضوی در دورۀ تیموری، رونوشت وقف‏نامه‏ ای از جلال‌الدین احمد استرآبادی است. در این وقف‌نامه که در سفینه‏ ای تاریخی-ادبی از قرن نهم و اوایل قرن دهم هجری قمری درج‌شده، واقف یک تکیه و حمامی را در استرآباد وقف بر روشنایی حرم رضوی و فقرای مسلمین نموده است. یافته‌های پژوهش نشان می‏دهد واقف و متولیان از متمولان و صاحب‌منصبان شیعی و از سادات استرآباد در دوره تیموری و اوایل صفوی بوده‏ و منطقه استرآباد در این دوران از مهم‌ترین مراکز شیعی محسوب می‌گردیده و عالمان و بزرگانی از آنجا در حرم رضوی خدمت می‏کرده ‏اند. املاک این وقف‌نامه به جهت گسترش شهر استرآباد در ادوار بعد جزو محلات آن شهر شده است. همچنین با توجه به گسترش حرم و ازدیاد زوار، یکی از نیازهای حرم تأمین روشنایی و کمک به زوار بوده است.

چکیده در دوره افشاریه، شهر مشهد، به‌عنوان مرکز حکومت این سلسله و حرم مطهر رضوی، فراز و نشیب‌های زیادی را تجربه نمودند. در این دوره، متولیان همه از سادات رضوی و حسینی بودند، اما از قدرت و اختیارات آن‌ها کاسته شد، زیرا به دلیل وجود قدرت مرکزی در مشهد، شاهان افشاریه نظارت و حتی دخالت بیشتری بر امور مختلف آستان قدس رضوی داشتند. نادر و جانشینان او درباره شیوه اداره آستانه، چگونگی همکاری با دیگر نهادها و عوامل حکومتی و سایر امور مهم برای متولیان خط‌مشی تعیین می‌کردند. در این دوره، حوزه اختیار متولیان کاهش یافت، از تعداد کارکنان کاسته شد و برگزاری مراسم مذهبی و آیینی خاص شیعیان به‌مانند دوره صفویه با درجه کمتری ادامه یافت و حتی از رونق بعضی از آن‌ها کاسته شد و به‌جای آن اعیاد مذهبی مسلمانان به‌ویژه دو عید فطر و قربان و جشن ملی ایرانیان (عید نوروز) باشکوه بیشتری برگزار شد. نادرشاه به عمران و توسعه فضاهای زیارتی تأکید ویژه داشت و همچنین ارتباط خود را با عالمان شیعی حفظ نمود و از وجود آن‌ها در تشکیلات اداری حرم مطهر و مسجد جامع استفاده کرد. در این پژوهش سعی شده است باتوجه ‌به اسناد، سیاست‌های مذهبی و رفتار دینی نادرشاه بر مبنای این شاخص‌ها موردبررسی قرار گیرد.