پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده نقشه­ های شهری یکی از بسترهای شناخت وضعیت محیطی هستند. این اسناد اگر به‌صورت مهندسی و دقیق طراحی شده باشند، می­توانند تصویر روشنی از یک شهر را به مخاطبان ارائه کنند. همچنین این نقشه­ ها در ادوار تاریخی، توسعه ­های شهری را نشان می­دهند. در این پژوهش که از نظر هدف کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی انجام‌ گرفته است، به‌صورت موردی یکی از قدیمی­ترین نقشه­ هایی که ساختار حرم مطهر رضوی و محیط شهری پیرامون آن را نشان می­دهد، بررسی شده است. اصل این سند در کاخ گلستان نگهداری می­شود و تصویر آن به شمارۀ 153990 در مرکز اسناد آستان قدس رضوی ثبت شده است. هدف کلی این پژوهش، خوانش و تحلیل این سند است که توسط ذوالفقار مهندس در 1284ق طراحی‌شده و در پی پاسخ به این پرسش بوده که ساختار حرم مطهر رضوی، عناصر کالبدی و معابر شهری پیرامون حرم در دورۀ قاجار چگونه بوده است؟ یافته­ های پژوهش مشخص کرد این سند در زمان سفر ناصرالدین‌شاه به مشهد طراحی و در آن فضاهای مرتبط با حرم مطهر رضوی، مرز محلات، بناهای خدمات شهری (تیمچه­ ها، کاروانسراها، مدارس، حمام­ها، آب­انبارها، قراولخانه­ ها و قبرستان) و معابر اصلی ترسیم‌ شده است. از یافته­ های پژوهش می­توان چنین نتیجه ­گیری کرد که این سند کهن­ترین نقشه­ای است که فضای حرم مطهر رضوی در آن ترسیم‌شده و اطلاعات موردنیاز زائران را به‌تفصیل ارائه می­کند که شامل راه­های تشرف، ورودی­ صحن­ها، کفشداری­ها و نحوه رفت‌وآمد در رواق­ها و شبستان­های سرپوشیده تا ضریح مطهر رضوی است، همچنین نظام و ساختار اداری آستان قدس رضوی در بخش­های مختلف خدمت­رسانی، اداری، آموزشی، امنیتی، اقامتی و پذیرایی از زائران تصویر شده است. بنابراین، می‌توان آن را اولین نقشه گردشگری شهری ایران در امر زیارت دانست.

چکیده مشهد مقدس از جمله شهر­های تاریخی ایران محسوب می‌شود که به­واسطه وجود یک مکان مقدس شکل‌ گرفته است. با وجود اسناد مکتوب بسیاری که به توصیف این شهر پرداخته­اند، اما تا به حال، مرز و ساختار محلات تاریخی شهر مشهد معرفی نشده است. در این پژوهش که از نظر هدف کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی سامان یافته، به­صورت موردی یکی از اسنادِ کاخ گلستان بررسی و در پی پاسخ به این پرسش است که ریخت‌شناسی محلات تاریخی شهر مشهد در دوره قاجار، بر اساس نقشه کلنل جولیس دالمج چگونه بوده است؟ یافته­ های پژوهش مشخص می‌نماید که نظام اداره شهر مشهد بر اساس شش محله اصلی شکل‌گرفته و هرکدام از محلات بر اساس ویژگی­های مکانی و ساکنان، دارای ساختارها و اماکن خدماتی و زیارتی متفاوتی بوده‌اند که بر اساس میزان دسترسی به فضای زیارتی مرکزی شهر و وجود دروازه­های شهر بوده است. وجود بیشترین کاروانسراها در محلات پایین‌خیابان، سرشور و نوغان، به وجود جریان بیشتر زیارت در این محلات اشاره دارد. همچنین، بیشترین فراوانی فضاهای خدمات شهری و قراولخانه در محله سراب است که حکایت از اعیان­نشینی این محله دارد. محله عیدگاه به‌واسطه بیشترین فراوانی مسجد و تکایا، مذهبی­ترین محله شهر و جریان آموزش بیشتر در بافت مرکزی و محلات سراب و نوغان جریان داشته است.