پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده مشهد مقدس از جمله شهر­های تاریخی ایران محسوب می‌شود که به­واسطه وجود یک مکان مقدس شکل‌ گرفته است. با وجود اسناد مکتوب بسیاری که به توصیف این شهر پرداخته­اند، اما تا به حال، مرز و ساختار محلات تاریخی شهر مشهد معرفی نشده است. در این پژوهش که از نظر هدف کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی سامان یافته، به­صورت موردی یکی از اسنادِ کاخ گلستان بررسی و در پی پاسخ به این پرسش است که ریخت‌شناسی محلات تاریخی شهر مشهد در دوره قاجار، بر اساس نقشه کلنل جولیس دالمج چگونه بوده است؟ یافته­ های پژوهش مشخص می‌نماید که نظام اداره شهر مشهد بر اساس شش محله اصلی شکل‌گرفته و هرکدام از محلات بر اساس ویژگی­های مکانی و ساکنان، دارای ساختارها و اماکن خدماتی و زیارتی متفاوتی بوده‌اند که بر اساس میزان دسترسی به فضای زیارتی مرکزی شهر و وجود دروازه­های شهر بوده است. وجود بیشترین کاروانسراها در محلات پایین‌خیابان، سرشور و نوغان، به وجود جریان بیشتر زیارت در این محلات اشاره دارد. همچنین، بیشترین فراوانی فضاهای خدمات شهری و قراولخانه در محله سراب است که حکایت از اعیان­نشینی این محله دارد. محله عیدگاه به‌واسطه بیشترین فراوانی مسجد و تکایا، مذهبی­ترین محله شهر و جریان آموزش بیشتر در بافت مرکزی و محلات سراب و نوغان جریان داشته است.