پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده هدف این پژوهش تبیین نوع و کارکرد موقوفات ولایت بارفروش در دورة صفوی و زند، و تحلیل جایگاه اجتماعی واقفان آن است. پرسش اصلی پژوهش این است که موقوفات ولایت بارفروش در فاصلة سال‌های ۱۰۶۵ تا ۱۲۰۳ ق. -1788-1654م. چه تنوعی داشته‌اند، چه نیاتی را دنبال می‌کرده‌اند و این الگوها چه نسبتی با ساخت اجتماعی واقفان داشته است. پژوهش حاضر از روش سند پژوهی و رویکرد تاریخ اجتماعیِ نهاد وقف بهره می‌گیرد و مجموعه‌ای از وقف‌نامه‌های برجای‌مانده از واقفان ولایت بارفروش را مبنای تحلیل قرار می‌دهد. این اسناد شامل موقوفات گروهی از پیشه‌وران، صاحبان عناوین دینی- اجتماعی و نیز یک زن واقف است. یافته‌ها نشان می‌دهد که موقوفات ولایت بارفروش از نظر نوع، گسترة قابل توجهی از زمین، دکان، حمام، باغ، خانه و عمارت را در بر می‌گیرد و از نظر نیت نیز میان امور آیینی (اطعام عزاداران حسینی)، آموزشی (تأمین هزینة مدارس علوم دینی و طلاب)، خدمات مذهبی (تعمیر و روشنایی امامزادگان و مساجد) و نیازهای شهری تنوعی چشمگیر دارد. تحلیل زمانی اسناد بیانگر آن است که در دورة صفوی، وقف بیشتر در اختیار گروه‌های صاحب‌عنوان و وابسته به نهادهای دینی بوده و محوریت آن بر امور آیینی و حمایتی قرار داشته است؛ در حالی که در دورة زند، پیشه‌وران و تجار سهم بیشتری یافته و وقف به سازوکاری مهم برای پشتیبانی مالی از آموزش دینی و نگهداری بناهای شهری تبدیل شده است. نتیجه‌گیری پژوهش تأکید می‌کند که وقف در بارفروش، افزون بر کارکرد عبادی، نقشی پایدار در سامان‌دهی خدمات مذهبی، آموزشی و شهری داشته است.

چکیده واقفان زن در بین گروه­های مختلف جامعة ایران که با انگیزه­های متفاوت به وقف توجه داشته­اند، همواره از اهمیت خاصی برخوردارند. این گروه اجتماعی با وقف اموال خود و با نیات مختلف، نقش مهمی در پاسخ به نیازهای جامعه و منشأ خدمات فراوان علمی، فرهنگی، رفاهی، بهداشتی در هر عصری بوده‌اند. تحلیل محتوای مندرجات اسناد موقوفات و وقف­نامه­های برجای‌مانده زنان از جنبة تصویرسازی حضور و مشارکت آنان در امور اجتماعی دورة قاجار (1344-1210ق)، حائز اهمیت است. پژوهش حاضر به دنبال آن است تا با بررسی مندرجات اسناد وقف­نامه­ها[1]، انواع و نیات موقوفات زنان ولایت آمل در دورة قاجار‌ را تحلیل‌ نماید. روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی و آماری، با تکیه‌بر مندرجات اسناد موقوفات و استفاده از برخی منابع تاریخی و تحقیقات معتبر است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که زنان واقف آملی دارای نیات مذهبی و اجتماعی بوده و موقوفاتشان را برای مصارفی چون عزاداری، خیرات و امور عام‌المنفعه، امور طلاب و مدارس علوم دینی در نظر گرفته‌اند. زنان واقف ولایت آمل از حیث خاستگاه اجتماعی اغلب مرتبط با گروه‌های اعیان و بزرگان محلی، تجار و بازاریان، علمای دینی و زمین‌داران بوده و از این‌رو، نوع موقوفات آنان از جنس زمین، خانه مسکونی، دکان و باغ بوده است. موقعیت اجتماعی زنان واقف این دوره، وابسته به موقعیت اجتماعی پدران یا همسرانشان (عمدتاً ملا، آخوند، میرزا، بیگ، سردار، آقا و آقابزرگ)، قرار داشته‌‌ است.

چکیده  شهر بارفروش در دوره قاجار به واسطة رونق تجارت داخلی و خارجی، محل رفت و آمد، فعالیت و اسکان تجار مهمی بود که علاوه بر انجام کارهای تجاری، در امور عام‌المنفعه نیز فعالیت داشتند. وقف اموال و دارایی‌ها یکی از فعالیت‌های عام‌المنفعه این طبقه در شهر بارفروش دورة قاجار بود. بررسی مندرجات وقف­نامه­های آن‌ها به کسب اطلاعات از انواع، مصارف، ویژگی‌های موقوفات این طبقه اجتماعی و نیز دست‌یابی به اطلاعاتی ناب در خصوص مشاغل، بازارها، کاروان‌سراها، خانه‌ها، تکایا و مساجد و محلات شهر بارفروش در دورة قاجار، کمک خواهد کرد. این ﭘﮋوﻫﺶ بر آن است با روش‌ تحلیل‌ محتوا و از طریق مطالعة مندرجات و محتوای وقف­نامه­های تجار واقف شهر بارفروش، مسائلی‌ همچون‌ مصارف‌ موقوفات تجار، میزان‌ و تنوع‌ موقوفات‌ و کارکرد آن‌ها را بررسی‌ و تبیین‌ نماید. یافته‌های تحقیق نشان‌ می‌دهد در میان‌ اموال‌ وقف‌شده تجار‌ زمین، دکان، خانه و کاروان‌سرا بیشترین‌ فراوانی‌ را داشتند و در مورد مصارف‌ موقوفات تجار بارفروش‌، تعزیه‌داری و عزاداری امام‌ حسین‌^(ع‌) در رتبة‌ اول، امور خیریه و عام‌المنفعه و امور طلاب و مدارس علوم دینی در مراتب بعدی قرار دارند‌. در عصر ناصرالدین‌شاه و سال‌های بعد از آن، ایجاد موقوفات در بین تجار بارفروش رونق بیشتری داشت.