پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده یکی از مهم‌ترین محل تجمعات مردم در جوامع شرقی، قهوه‌خانه‌ها محسوب می‌شوند. این مکان‌های عمومی دارای دو کارکرد اصلی و فرعی هستند. کارکرد اصلی آن‌ها عرضه چای و قلیان و قهوه است، اما کارکردهای فرعی در طی زمان متنوع بوده است. زمانی نقالی و پرده‌خوانی در قهوه‌خانه‌ها برقرار بوده و در زمان‌های بعد نصب گرامافون، رادیو، تلویزیون و اخیراً وایفای باعث جلب و جذب مشتری در قهوه‌خانه‌ها می‌گردد. پرسش پژوهش حاضر عبارت است از این‌که در دهۀ 1320ش، کارکردهای فرعی قهوه‌خانه‌های اصفهان چه بوده است؟ یعنی صاحبان قهوه‌خانه از چه روش‌هایی به جلب و جذب مشتری می‌پرداختند؟ پژوهش حاضر با مراجعه به اسناد دریافتی از سازمان اسناد ملی و به روش توصیفی-تحلیلی، بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای، چند کارکرد فرعی ازجمله اجرای تئاتر، عملیات آکروبات ورزشی، عرضه و استعمال تریاک، فروش مشروبات الکلی و درنهایت فعالیت‌های حزبی و صنفی را به‌عنوان کارکردهای فرعی یا غیرمعمول قهوه‌خانه‌ها معرفی می‌نماید. با نگاهی به پژوهش‌هایی که در دهۀ اخیر درباۀ قهوه‌خانه‌ها صورت گرفته است، این مقاله امیدوار است با اسناد تازه‌یابی که در اختیار می‌گذارد بتواند صفحه دیگری به تاریخ قهوه‌خانه‌ها بیفزاید.

چکیده قهوه‌خانه‌ها یا کافه‌ها از مهم‌ترین پاتوق‌ها (مراکز تجمع افراد) در گذشته بودند.  علیرغم مطالعات زیاد اما اطلاعات درباره کافه‌های دور شهر بسیار اندک است. در پژوهش حاضر، این مراکز مهم تجمع و تفریح مردم در اصفهان، در دهه 1320ش، مورد بررسی و شناسایی قرارگرفته و تلاش خواهد شد با مراجعه به اسناد برجای مانده، فعالیت این کافه‌ها رصد شود. روش پژوهش، مطالعه بر یک بسته سند است که پس از بازنویسی و تحلیل سندها، روایت این کافه‌ها در حوزه زمانی و مکانی مورد مطالعه، بازگو خواهد شد. این کافه‌ها که خارج از محدوده شهری اصفهان قرار داشتند، محل تجمع و تفریح جمعی از مردم شهر بود که گاهی با اعمال منافی عفت، استعمال مواد مخدر و نیز مصرف مشروبات الکلی همراه بود. به دنبال مخالفت برخی از مردم شهر با فعالیت این کافه‌ها و درخواست از استانداری برای توقف فعالیت آن‌ها، ژاندارمری اصفهان پس از دستور استانداری، اقدام به تعطیلی آن‌ها می‌کند، اما صاحبان کافه‌ها به نامه‌پراکنی و ارسال شکوائیه مشغول و سرانجام یک سال بعد، موفق شدند مجدد کافه‌هایشان را فعال کنند.