پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده یکی از مهم‌ترین محل تجمعات مردم در جوامع شرقی، قهوه‌خانه‌ها محسوب می‌شوند. این مکان‌های عمومی دارای دو کارکرد اصلی و فرعی هستند. کارکرد اصلی آن‌ها عرضه چای و قلیان و قهوه است، اما کارکردهای فرعی در طی زمان متنوع بوده است. زمانی نقالی و پرده‌خوانی در قهوه‌خانه‌ها برقرار بوده و در زمان‌های بعد نصب گرامافون، رادیو، تلویزیون و اخیراً وایفای باعث جلب و جذب مشتری در قهوه‌خانه‌ها می‌گردد. پرسش پژوهش حاضر عبارت است از این‌که در دهۀ 1320ش، کارکردهای فرعی قهوه‌خانه‌های اصفهان چه بوده است؟ یعنی صاحبان قهوه‌خانه از چه روش‌هایی به جلب و جذب مشتری می‌پرداختند؟ پژوهش حاضر با مراجعه به اسناد دریافتی از سازمان اسناد ملی و به روش توصیفی-تحلیلی، بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای، چند کارکرد فرعی ازجمله اجرای تئاتر، عملیات آکروبات ورزشی، عرضه و استعمال تریاک، فروش مشروبات الکلی و درنهایت فعالیت‌های حزبی و صنفی را به‌عنوان کارکردهای فرعی یا غیرمعمول قهوه‌خانه‌ها معرفی می‌نماید. با نگاهی به پژوهش‌هایی که در دهۀ اخیر درباۀ قهوه‌خانه‌ها صورت گرفته است، این مقاله امیدوار است با اسناد تازه‌یابی که در اختیار می‌گذارد بتواند صفحه دیگری به تاریخ قهوه‌خانه‌ها بیفزاید.

چکیده ازجمله متصدیان امور دینی و قضائی دوره صفوی که پس از سال‌ها فعالیت در حوزه نگارش و تصدیق و بررسی حقوقی قباله‌ها، برحسب نیاز جامعه و تقاضای اطرافیان اثری به نام رساله دستور (شروط) نوشت، قوام محمد شیرازی است. در این رساله از نوع سجل (تصدیق) خاص با عنوان «عُرِضَ‌‌نوشتن» که در میان قضات شیراز و نایبان مرسوم بوده به‌اختصار سخن رفته است، چنانکه درباره طرز نگارش و تدوین آن مطلبی ارائه نکرده است. پژوهش حاضر بر آن است تا با روش تحلیلی توصیفی مبنی بر اسناد منتشره در قالب کتاب و مقاله و منابع آرشیوی، ضمن اعتبارسنجی روایت شیرازی، طرز نگارش و تدوین این نوع سجل خاص بر وثایق شرعی (قباله‌ها) را بررسی نماید. یافته‌های این پژوهش نشان داد که منظور از عُرِضَ نوشتن استفاده از کلمه «عُرِضَ ... عَلَیَّ» به طرز گرافیکی در سجل عالی‌ترین مقامات صفوی مستقر در اصفهان بوده نه قضات شیراز. این سجل اقتدار و تمایز صدور، شیخ‌الاسلام و نائب‌الصدر را از سایر فقها در اصفهان دوره صفوی برای معاصران و آیندگان یادآور می‌شود.

چکیده هدف پژوهش حاضر، شناساندن مصطفی قلی‌خان فراش‌باشی به‌عنوان یکی از صاحب‌منصبان دارالسلطنه اصفهان و معرفی و تحلیل محتوای برخی از اسناد و نسخه‌های خطی مربوط به او می‌باشد. این بررسی به روش تحلیل تاریخی و با رویکرد توصیفی و تحلیلی بر اساس نسخه‌های خطی، اسناد آرشیوی، مطبوعات و منابع کتابخانه‌ای نگاشته شده است. یافته‌ها و نتیجه پژوهش حاکی از آن است که مصطفی قلی‌خان فراش‌باشی به مدت بیش از دو دهه در دربار ظل‌السلطان خدمت نمود. او به‌عنوان فراش‌باشی ظل‌السلطان، مسئول برقراری نظم و امنیت در اصفهان و دیگر ولایات تحت حاکمیت ظل‌السلطان بود. همچنین او کارگزار اجرایی و مباشر طرح‌های عمرانی اصفهان بود. مصطفی قلی‌خان در کارنامه عملکردش ساخت سربازخانه ناصری و بازسازی و مرمت سربازخانه فتح‌آباد، چهارحوض و میدان مشق نقش‌جهان را در کنار مرمت و بازسازی عمارت‌ها، پل‌ها و کاروانسراهای اصفهان دارد. او همانند برخی از صاحب‌منصبان دربار اصفهان، نائب‌الحکومه ولایت‌های خوانسار، کمره، برزرودجی، سمیرم، نجف‌آباد، اسفرجان، قمشه و جوی‌آباد و مؤدی مالیاتی جولاهه و برزرود بود که اسناد و نسخه‌های خطی برخی از آن‌ها باقی مانده است. مهم‌ترین نسخه خطی به‌دست‌آمده از مصطفی قلی‌خان، کتابچه مخارج بنایی سربازخانه و سایر عمارات است که در 1304-1303ق تهیه شده است. بر اساس این نسخه، مصطفی قلی‌خان در کنار ساخت بنای باشکوه سربازخانه ناصری، ده‌ها عملیات عمرانی در سطح اصفهان انجام داده است.

چکیده قهوه‌خانه‌ها یا کافه‌ها از مهم‌ترین پاتوق‌ها (مراکز تجمع افراد) در گذشته بودند.  علیرغم مطالعات زیاد اما اطلاعات درباره کافه‌های دور شهر بسیار اندک است. در پژوهش حاضر، این مراکز مهم تجمع و تفریح مردم در اصفهان، در دهه 1320ش، مورد بررسی و شناسایی قرارگرفته و تلاش خواهد شد با مراجعه به اسناد برجای مانده، فعالیت این کافه‌ها رصد شود. روش پژوهش، مطالعه بر یک بسته سند است که پس از بازنویسی و تحلیل سندها، روایت این کافه‌ها در حوزه زمانی و مکانی مورد مطالعه، بازگو خواهد شد. این کافه‌ها که خارج از محدوده شهری اصفهان قرار داشتند، محل تجمع و تفریح جمعی از مردم شهر بود که گاهی با اعمال منافی عفت، استعمال مواد مخدر و نیز مصرف مشروبات الکلی همراه بود. به دنبال مخالفت برخی از مردم شهر با فعالیت این کافه‌ها و درخواست از استانداری برای توقف فعالیت آن‌ها، ژاندارمری اصفهان پس از دستور استانداری، اقدام به تعطیلی آن‌ها می‌کند، اما صاحبان کافه‌ها به نامه‌پراکنی و ارسال شکوائیه مشغول و سرانجام یک سال بعد، موفق شدند مجدد کافه‌هایشان را فعال کنند.