پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده این مقاله به بررسی چالش‌های حقوقی تجارت در بندر بوشهر در واپسین سال‌های دورۀ قاجار می‌پردازد و تمرکز اصلی آن بر اسناد کنسولی بریتانیا در فاصلۀ ۱۹۱۱-۱۹۱۳م (۱۲۹۰-۱۲۹۲ش) است. مسئلۀ اصلی پژوهش، واکاوی ماهیت اختلافات حقوقی تجاری، نحوۀ مداخلۀ کنسولگری بریتانیا در این دعاوی و تأثیر مناسبات سیاسی زمانه بر شکل‌گیری و محتوای اسناد کنسولی است. روش پژوهش، تاریخی-تحلیلی با رویکرد سندپژوهی و تحلیل کیفی محتواست. جامعۀ آماری پژوهش را اسناد کنسولی بریتانیا در بندر بوشهر تشکیل می‌دهد که در این مقاله، یک سند شاخص سه‌برگی به‌صورت مطالعۀ موردی بررسی شده است. این سند مشتمل بر گزارش‌هایی دربارۀ دعاوی تجاری، اختلافات گمرکی، مطالبات مالی و نحوۀ حمایت کنسولگری از اتباع و منافع بریتانیاست. بررسی محتوای سند نشان می‌دهد که ضعف ساختار حقوقی و قضایی دولت قاجار در بنادر جنوبی، همراه با رقابت‌های سیاسی و اقتصادی قدرت‌های خارجی، به‌ویژه بریتانیا، زمینۀ تولید و کارکرد چنین اسنادی را فراهم کرده است. یافته‌های پژوهش حاکی نشان می‌دهد که اسناد کنسولی افزون بر ارزش اداری و حقوقی، بازتاب‌دهندۀ مناسبات نابرابر قدرت و ابزاری برای اعمال نفوذ سیاسی و اقتصادی در ساختار تجارت بندری ایران بوده‌اند.

چکیده در دورۀ قاجار، بندگان شامل سه طیف خواجه، غلام و کنیز بودند که از آنان در انواع مشاغل خدماتی استفاده می‌شد. به غیر از خواجگان ایرانی که اکثراً مادرزادی و بعضاً به‌عمد اخته شده بودند، عمده خواجگان حاضر در جامعه این دوره را سیاه‌پوستانی تشکیل می‌دادند که از آفریقا و از راه خلیج‌فارس وارد ایران شده بودند. هدف پژوهش حاضر پاسخ به این سؤال است که خواجگان از چه نقش و جایگاه اجتماعی در دورۀ قاجار برخوردار بودند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که خواجگان به علت قیمت بالایی که داشتند بیشتر در خدمت طبقه فرادست جامعه همچون تجار و شاهزادگان و بیش از همه دربار بودند و در انواع مشاغل خانگی و غیرخانگی فعالیت داشتند. در این میان، خواجگان شاغل در دربار به دلیل نزدیکی به رأس هرم قدرت، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بودند و برخی از آنان موفق شدند با جلب نظر شاه به مناصب بالا دست‌یافته و طبقه اجتماعی خود را تغییر دهند. این پژوهش به شیوه توصیفی-تحلیلی با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و اسناد آرشیوی با رویکرد تاریخ اجتماعی نگارش یافته است.

چکیده بندگان یکی از طبقات فرودست جامعه عصر قاجار بودند که به طرق مختلف به‌دست‌آمده و به‌صورت غلام، کنیز و خواجه در انواع مشاغل خانگی، درباری، نظامی و خدماتی به‌کار گرفته می‌شدند. برخلاف جهان غرب، در ایران، مطابق دستورات شرع، با بندگان به‌طور انسانی رفتار می‌شد. مالک و بنده دارای حقوق متقابلی بودند که می‌بایستی از سوی هر دو رعایت می‌شد. ازجمله حقوق مالک نسبت به بنده، حق نقل و انتقال به شخص دیگر بود. هدف پژوهش حاضر پاسخ به این پرسش است که نقل و انتقال و تغییر مالکیت بندگان در این دوره چگونه و به چه نحوی صورت می‌گرفت. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که بندگان از طریق خرید و فروش، صلح، اجاره، ازدواج، هبه و وقف در قالب اسناد شرعی مبایعه‌نامه، مصالحه‌نامه، اجاره‌نامه، عقدنامه، هبه‌نامه و وقف‌نامه به تملک افراد و یا اماکن مقدسه درمی‌آمدند. پژوهش حاضر به شیوه توصیفی-تحلیلی، با رویکرد تاریخ اجتماعی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به‌ویژه اسناد آرشیوی، نگارش یافته است.

چکیده هدف پژوهش حاضر، شناساندن مصطفی قلی‌خان فراش‌باشی به‌عنوان یکی از صاحب‌منصبان دارالسلطنه اصفهان و معرفی و تحلیل محتوای برخی از اسناد و نسخه‌های خطی مربوط به او می‌باشد. این بررسی به روش تحلیل تاریخی و با رویکرد توصیفی و تحلیلی بر اساس نسخه‌های خطی، اسناد آرشیوی، مطبوعات و منابع کتابخانه‌ای نگاشته شده است. یافته‌ها و نتیجه پژوهش حاکی از آن است که مصطفی قلی‌خان فراش‌باشی به مدت بیش از دو دهه در دربار ظل‌السلطان خدمت نمود. او به‌عنوان فراش‌باشی ظل‌السلطان، مسئول برقراری نظم و امنیت در اصفهان و دیگر ولایات تحت حاکمیت ظل‌السلطان بود. همچنین او کارگزار اجرایی و مباشر طرح‌های عمرانی اصفهان بود. مصطفی قلی‌خان در کارنامه عملکردش ساخت سربازخانه ناصری و بازسازی و مرمت سربازخانه فتح‌آباد، چهارحوض و میدان مشق نقش‌جهان را در کنار مرمت و بازسازی عمارت‌ها، پل‌ها و کاروانسراهای اصفهان دارد. او همانند برخی از صاحب‌منصبان دربار اصفهان، نائب‌الحکومه ولایت‌های خوانسار، کمره، برزرودجی، سمیرم، نجف‌آباد، اسفرجان، قمشه و جوی‌آباد و مؤدی مالیاتی جولاهه و برزرود بود که اسناد و نسخه‌های خطی برخی از آن‌ها باقی مانده است. مهم‌ترین نسخه خطی به‌دست‌آمده از مصطفی قلی‌خان، کتابچه مخارج بنایی سربازخانه و سایر عمارات است که در 1304-1303ق تهیه شده است. بر اساس این نسخه، مصطفی قلی‌خان در کنار ساخت بنای باشکوه سربازخانه ناصری، ده‌ها عملیات عمرانی در سطح اصفهان انجام داده است.

چکیده  شهر بارفروش در دوره قاجار به واسطة رونق تجارت داخلی و خارجی، محل رفت و آمد، فعالیت و اسکان تجار مهمی بود که علاوه بر انجام کارهای تجاری، در امور عام‌المنفعه نیز فعالیت داشتند. وقف اموال و دارایی‌ها یکی از فعالیت‌های عام‌المنفعه این طبقه در شهر بارفروش دورة قاجار بود. بررسی مندرجات وقف­نامه­های آن‌ها به کسب اطلاعات از انواع، مصارف، ویژگی‌های موقوفات این طبقه اجتماعی و نیز دست‌یابی به اطلاعاتی ناب در خصوص مشاغل، بازارها، کاروان‌سراها، خانه‌ها، تکایا و مساجد و محلات شهر بارفروش در دورة قاجار، کمک خواهد کرد. این ﭘﮋوﻫﺶ بر آن است با روش‌ تحلیل‌ محتوا و از طریق مطالعة مندرجات و محتوای وقف­نامه­های تجار واقف شهر بارفروش، مسائلی‌ همچون‌ مصارف‌ موقوفات تجار، میزان‌ و تنوع‌ موقوفات‌ و کارکرد آن‌ها را بررسی‌ و تبیین‌ نماید. یافته‌های تحقیق نشان‌ می‌دهد در میان‌ اموال‌ وقف‌شده تجار‌ زمین، دکان، خانه و کاروان‌سرا بیشترین‌ فراوانی‌ را داشتند و در مورد مصارف‌ موقوفات تجار بارفروش‌، تعزیه‌داری و عزاداری امام‌ حسین‌^(ع‌) در رتبة‌ اول، امور خیریه و عام‌المنفعه و امور طلاب و مدارس علوم دینی در مراتب بعدی قرار دارند‌. در عصر ناصرالدین‌شاه و سال‌های بعد از آن، ایجاد موقوفات در بین تجار بارفروش رونق بیشتری داشت.