کاربرد هوش مصنوعی در آرشیوهای دیجیتال: اعتماد، همکاری، و اخلاق حرفه‌ای مشترک

نوع مقاله : ترجمه و نقد

نویسنده

دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

10.30481/psa.2025.486830.1096
چکیده
مقالهٔ حاضر با ارائه رویکردی جسورانه، مسئلهٔ‌ «قفل بودن» آرشیوهای دیجیتال را نه به‌عنوان یک مشکل فنی صرف، بلکه به‌مثابه چالشی انسانی و ناشی از «بی‌اعتمادی سیستماتیک» تحلیل می‌کند. این نگاه، تحولی بنیادین در رویکرد پژوهش‌های مرتبط با آرشیوهای دیجیتال و علوم اطلاعات ایجاد می‌کند، زیرا برخلاف مطالعات پیشین که عمدتاً بر توسعۀ الگوریتم‌ها و راهکارهای فنی تمرکز داشته‌اند، این تحقیق نشان می‌دهد که حتی پیشرفته‌ترین فناوری‌ها در غیاب «سرمایه اجتماعی» و اعتماد میان ذی‌نفعان، کارکرد مؤثر خود را از دست خواهند داد. این رویکرد، اهمیت اعتماد انسانی و کیفیت تعامل میان کنشگران را به‌عنوان شرط لازم برای بهره‌برداری موفق از آرشیوهای دیجیتال برجسته می‌سازد و پژوهش را در زمرۀ مطالعات پیشگام و تحول‌آفرین قرار می‌دهد. برای تحلیل این پدیده، مقاله از رویکردی بین‌رشته‌ای بهره می‌برد که ابعاد مختلف مسئله را به‌صورت هم‌زمان موردبررسی قرار می‌دهد. علوم اطلاعات و آرشیو، به‌منظور تحلیل چالش‌های عملیاتی و حرفه‌ای، علوم انسانی دیجیتال به‌عنوان پلی میان فناوری و محتوا، اخلاق فناوری برای واکاوی چالش‌های اخلاقی مرتبط با هوش مصنوعی و مطالعات سازمانی و جامعه‌شناسی حرفه‌ها برای فهم پویایی‌های اعتماد و همکاری مورد استفاده قرار گرفته‌اند. این رویکرد میان‌رشته‌ای با استفاده از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با سی متخصص طراحی شده است؛ روشی که برای درک عمیق مفاهیمی همچون اعتماد، توانایی ارائه تحلیل‌هایی جامع‌تر و عمیق‌تر از هر روش کمّی را دارد و امکان دسترسی به نگرش‌ها، ترس‌ها و پیش‌فرض‌های پنهان ذی‌نفعان را فراهم می‌آورد.
در بستر پژوهش‌های داخلی، موضوع آرشیوهای دیجیتال و هوش مصنوعی عمدتاً از دو منظر فنی-مهندسی و کتابداری-آرشیوی موردتوجه قرار گرفته است. مطالعاتی با عناوینی همچون «الگوریتم‌های هوشمند برای بازیابی اطلاعات در آرشیوهای دیجیتال» یا «راهکارهای فنی برای حفظ و نگهداری منابع دیجیتال» بر جنبه‌های ابزاری و زیرساختی این پدیده متمرکزند. در مقابل، معدود پژوهش‌هایی به تبیین ابعاد انسانی، فرهنگی و اجتماعی این حوزه پرداخته‌اند. برای نمونه، مقالاتی با محوریت «الزامات اخلاقی در محیط دیجیتال» یا «سیاست‌گذاری دسترسی در آرشیوهای ملی»، اگرچه به مسئله اعتماد و اخلاق اشاره داشته‌اند، اما کمتر آن را در کانون تحلیل خود قرار داده و به‌ویژه پیوند نظام‌مند «اعتماد» و «هوش مصنوعی» را به‌عنوان یک مسئلهٔ بنیادین در گشایش آرشیوهای دیجیتال مورد کاوش قرار نداده‌اند. از این منظر، مقالۀ حاضر با شجاعت نظری خود، نه‌تنها خلأیی در ادبیات جهانی را پر می‌کند، بلکه الگویی مفهومی برای پژوهشگران فارسی‌زبان نیز فراهم می‌آورد تا از انحصار رویکردهای فنی خارج شده و واکاوی «اعتماد» و «روابط انسانی» را در قلب مطالعات آینده خود دربارهٔ فناوری‌های نوین در حیطهٔ آرشیو و اطلاعات قرار دهند. ترجمه و نقد این اثر می‌تواند زنجیره‌ای از گفت‌وگوهای میان‌رشته‌ای را در فضای آکادمیک داخلی کلید بزند که برای گذار از مرحلهٔ غلبهٔ فناوری به مرحلهٔ تلفیق خردمندانهٔ آن با ارزش‌های انسانی، ضروری به نظر می‌رسد.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بی‌اعتمادی در آرشیوهای دیجیتال سه وجه ساختاری دارد و به‌عنوان موانعی به‌هم‌پیوسته عمل می‌کند. نخست، بی‌اعتمادی بینافردی یا «غیریت‌سازی حرفه‌ای» که ناشی از سوءتفاهم‌ها و فقدان درک متقابل میان آرشیویست‌ها و پژوهشگران است. نمونۀ شاخص این مسئله، انتظار پژوهشگران از آرشیویست‌ها برای حفظ «همه‌چیز» است، درحالی‌که چنین امری از نظر عملی ممکن نیست. دوم، بی‌اعتمادی فناورانه که ریشه در ترس از فرسایش اقتدار حرفه‌ای دارد. آرشیویست‌هایی که هویت حرفه‌ای‌شان مبتنی بر کنترل مجموعه‌ها شکل گرفته، در برابر ابزارهایی که این کنترل را تضعیف می‌کنند، مقاومت نشان می‌دهند. سوم، بی‌اعتمادی نهادی که هوش مصنوعی را نه‌تنها به‌عنوان ابزاری برای تشدید سوگیری‌های سیستمیک، بلکه به‌عنوان مکانیسمی مشروعیت‌بخش آن‌ها معرفی می‌کند. هنگامی‌که الگوریتم حکمی صادر می‌کند، این حکمی به‌ظاهر عینی و بی‌طرف جلوه می‌کند، درحالی‌که واقعیت متأثر از ساختارهای قدرت و سوگیری‌های نهادی است.
در مواجهه با این چالش‌ها، مقاله به‌جای تمرکز بر راه‌حل‌های فنی، بر ضرورت خلق گفتمان و تعامل انسانی تأکید می‌کند. مفهوم «حلقه آرشیوی» به‌عنوان استعاره‌ای قدرتمند، تمامی ذی‌نفعان از تولیدکننده سند تا کاربر نهایی را در یک اکوسیستم واحد با منافع مشترک جای می‌دهد و پیشنهاد می‌کند که بازسازی این حلقه گسسته از طریق گفت‌وگو و درک متقابل امکان‌پذیر شود. بااین‌حال، پژوهش محدودیت‌هایی نیز دارد، ازجمله تحلیل محدود از توزیع قدرت و امتیاز میان ذی‌نفعان و فقدان مدلی عملیاتی برای شکل‌دهی به این دیالوگ، به‌گونه‌ای که تفاوت موقعیت نهادی و سطح دسترسی میان مشارکت‌کنندگان به‌طور روشن موردتوجه قرار گیرد. درمجموع، این مقاله چارچوبی نوین برای تحلیل و معناسازی اعتماد ارائه می‌دهد. دستاورد علمی آن نه در توسعۀ الگوریتمی جدید، بلکه در ارائه چارچوبی تحلیلی است که مسیر گشودن آرشیوهای دیجیتال را از فناوری به انسان‌شناسی و از سخت‌افزار و نرم‌افزار به سرمایه اجتماعی و اعتماد انسانی معطوف می‌سازد. پیام نهایی پژوهش روشن است: پیش از هر سرمایه‌گذاری فنی، سرمایه‌گذاری بر اعتماد و روابط انسانی میان ذی‌نفعان ضروری می‌باشد، زیرا همین اعتماد است که امکان بهره‌برداری واقعی از فناوری و شکل‌دهی اکوسیستمی پویا و اخلاق‌مدار را فراهم می‌آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Application of Artificial Intelligence in Digital Archives: Shared Trust, Collaboration, and Professional Ethics

نویسنده English

sayyed ahmad bagherzadeh arjmandi
PhD student in Islamic History, Payam Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

Policymakers generate digital records on a daily basis, a portion of which is preserved in archival repositories. However, access to these archival resources remains severely restricted for a multitude of reasons, including data protection, information sensitivity, national security concerns, and intellectual property rights. Artificial Intelligence (AI) holds significant potential for enhancing access to archives, yet its application in this domain remains largely experimental. Beyond the skill gaps that contribute to the continued obscurity of archives, it is imperative to examine issues of distrust and misunderstanding. This paper argues that although public officials, archivists, and academics are guided by similar professional principles—often codified in their respective ethical codes—these principles are seldom shared or transparently communicated across these professional boundaries. This lack of dialogue fosters a climate of mutual distrust among stakeholders. Furthermore, a distinct distrust in the technology itself presents a significant barrier to the effective implementation of AI tools. Consequently, the authors propose that the explicit articulation and discovery of a shared professional ethic among stakeholders can serve as a foundation for deeper human collaboration. Such collaboration, in turn, is posited to catalyze the development of trust in AI systems and tools. This research is grounded in semi-structured interviews with thirty experts, including public officials, archivists, historians, digital humanities scholars, and computer scientists. Previous research has predominantly focused on the preservation of digital records rather than on access to them and has centered more on the role of archivists than on that of records producers, such as public officials. This article represents a pioneering effort to examine the application of AI in digital archives through the critical lenses of trust and collaboration across the entire records continuum.

کلیدواژه‌ها English

Trust
artificial intelligence
professional ethics
collaboration
born-digital archives
access
bias

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 11 شهریور 1405