پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده مقاله حاضر به بررسی چگونگی تعامل و پیوند میان دو نهاد اجتماعی-تاریخی مهم یعنی بازار و روحانیت در بستر اجتماعی شهر مشهد در سال‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی ایران می‌پردازد. این پژوهش بر این مدعا است که در مشهد، به عنوان یکی از کانون‌های برجسته مذهبی و سیاسی کشور، رابطه‌ای پیچیده، چندلایه و درهم‌تنیده میان این دو نهاد شکل گرفته بود که نقشی اساسی در هدایت تحولات انقلابی ایفا کرده است. این مقاله با بهره‌گیری از روش‌های کتابخانه‌ای، اسنادی و مصاحبه‌های تاریخ شفاهی، در پی پاسخ به این پرسش است که چگونه نهادهای بازار و روحانیت در زمینه‌های دینی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی به یکدیگر متصل بوده‌اند و این ارتباط چه تأثیری بر تقویت جنبش‌های مردمی در مشهد داشته است؟ فرضیه اصلی پژوهش بر آن است که وجود شبکه‌ای همپوشان و تعاملی میان بازار و روحانیت، عامل کلیدی در تقویت جنبش‌های مردمی و مقاومت علیه حکومت پهلوی بوده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این دو نهاد، در یک پیوند استراتژیک و حمایتی، نقش مکملی ایفا کرده‌اند؛ به‌گونه‌ای که بازار از روحانیت مشروعیت و هدایت می‌گرفت و روحانیت از بازار حمایت مالی و اجتماعی دریافت می‌کرد.

چکیده در جریان انقلاب اسلامی، دیوارنویسی به‌مثابۀ شیوه‌ای از کنشگری سیاسی-اجتماعی در زمان کوتاهی تبدیل به یک رسانۀ مهم گردید، به‌طوری‌که از نیمۀ دوم 1357ش، دیوارنویسی در اشکال و مضامین مختلف بخشی از گفتمان مبارزه را تشکیل داده بود. بررسی انواع وسایل تولید محتوا، شیوه و اماکن اجرای آن، بازخوانی و تحلیل مضامین گفتمانی موجود در تصاویر به‌منظور فهم زوایای فکری تولیدکنندگان و نیز نقش دیوارنویسی‌ها در شبکه‌سازی اجتماعی و بسیج سیاسی اقشار مختلف جامعه در دوران انقلاب اسلامی در مشهد، عمده هدف این نوشتار است. پژوهش حاضر با تمرکز بر تصاویر موجود از دیوارنوشته‌های شهر مشهد که از منابع آرشیوی معتبر گردآوری‌شده با رویکرد کیفی و بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی به بررسی پیام‌های انقلاب اسلامی پرداخته است. یافته‌ها حاکی از آن است که انقلابیون از ابزارهای ساده و معمولی برای انتقال پیام‌هایشان بهره می‌گرفتند. اماکن شعارنویسی به‌طور عمده خیابان‌های مرکزی و پرتردد شهر و یا مکان‌هایی بوده که حادثه‌ای در آن رخ داده است. زبان نوشتاری روان و سادۀ دیوارنوشته‌ها که طیف‌های گوناگون جامعه را مورد خطاب قرار داده، نقش کلیدی در شکل‌دهی به گفتمان انقلاب و بسیج افکار عمومی علیۀ رژیم پهلوی داشت، چنانکه نتایج آن در زمستان 1357ش، موجب پیروزی انقلاب اسلامی شد.

چکیده تعیین سابقۀ اداری رسمی برای آستان قدس رضوی دشوار است. در دوره‌های مختلف تاریخی (از غزنویان تاکنون)، همواره مسئولی برای ادارۀ امور حرم مطهر امام رضا^(ع) وجود داشت که در ابتدا به آن نقیب و بعد از دورۀ صفویه متولی نامیده ‌شد. هدف از نگارش پژوهش حاضر، تجزیه و تحلیل یک نشان و یک منشور صادره از نقبای آستان قدس رضوی در دورۀ تیموری و بررسی تطبیقی آن با یک نشان حکومتی به‌منظور بررسی محتوای اطلاعاتی آن‌هاست. مهم‌ترین سؤالات این پژوهش عبارت است از اینکه مهم‌ترین مؤلفه‌های سندشناسی در اسناد موردبررسی چه می‌باشد؟ ارزش اطلاعاتی و محتوایی این اسناد در چیست و تفاوت ساختاری اسناد صادره از سوی آستان قدس رضوی با منشور صادره از سوی سلطان حسین بایقرا چه می‌باشد؟ روش پژوهش اسنادی است و با تکیه‌بر مؤلفه‌های سندشناسی و سندپژوهی تلاش می‌شود تا جنبه‌های مختلف اهمیت اسناد موردنظر، بررسی گردد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نقباء آستان قدس رضوی در زمرۀ علما و رجال این دوره بوده و جایگاه مذهبی و سیاسی آنان در کنار شأن مذهبی حرم امام رضا^(ع) مؤلفه‌های قدرتی را ایجاد نمود که امکان صدور نشان و منشور را برای ادارۀ امور این نهاد مذهبی فراهم می‌کرد. همچنین، صدور چنین اسنادی، گواهی است بر این‌که شاهان تیموری علاوه بر احترام نهادن به حرم و ارسال هدایا و پیشکش‌های نفیس، هویت مستقل اداری نیز برای آن قائل بوده‌اند. بررسی تطبیقی اسناد نشان می‌دهد که مؤلفه‌های سندشناسی اسناد آستان قدس رضوی تا حد زیادی با منشور حکومتی تطابق دارند و صرفاً در لحن و محتوای صدور سند تفاوت وجود دارد.

چکیده در ۱۳۲۶ق/ ۱۹۰۸م، شهر مشهد یکی از مهم‌ترین مراکز مذهبی و سیاسی ایران، درگیر بحران‌هایی بود که بازتابی از تحولات مشروطه، ضعف حاکمیت مرکزی و دخالت قدرت‌های خارجی به‌ویژه بریتانیا به شمار می‌آمد. پژوهش حاضر با تکیه‌بر گزارش‌های محرمانۀ کنسولگری بریتانیا در مشهد می‌کوشد به این پرسش‌های اصلی پاسخ دهد: 1. بحران‌های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی مشهد در این سال چه بودند و چه عواملی در بروز آن‌ها نقش داشتند؟ 2. کنسولگری بریتانیا چگونه این بحران‌ها را تحلیل کرده و چه نقش یا مداخلاتی در تحولات داشته است؟ 3. این اسناد چه تصویری از رابطه بین روحانیت، مردم، حاکم محلی و دولت مرکزی ارائه می‌دهند؟ این پژوهش بر پایۀ تحلیل محتوای گزارش‌های آرشیوی وزارت امورخارجه بریتانیا و با روش توصیفی‌-تحلیلی به بررسی وضعیت شهر مشهد در این برهه می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که کنسولگری بریتانیا به‌عنوان ناظر فعال، نه‌تنها تحولات را ثبت و تحلیل نموده، بلکه در برخی موارد در هدایت یا تشدید آن‌ها نقش داشته است. اسناد موردبررسی، نمایی منحصربه‌فرد از تقابل قدرت‌های داخلی و خارجی در آستانه حرم امام رضا^(ع) ارائه می‌دهند.

چکیده مطالعه تبارشناسی خاندان‌های قدیمی و تأمل در فعالیت‌های اجتماعی آنان حاکی از آن است که برخی از مشاغل در خانواده‌های قدیمی، موروثی و حتی تا چند نسل تداوم داشته است، به‌طوری‌که بخشی از هویت تاریخی آن خاندان تلقی می‌شود. بررسی تاریخ خاندان‌های اثرگذار در شهر مشهد نشان می‌دهد که مشاغل موروثی و حتی هنری یا مذهبی در بین برخی از خانواده‌های مرتبط با حرم مطهر امام رضا^(ع) تا چندین نسل تداوم داشته است. در زمینه پزشکی نیز برخی از خانواده‌های قدیمی چند نسل از آنان به‌عنوان طبیب در بین مردم شهرت داشته‌اند. خاندان شاملو ازجمله خانواده‌های قدیمی شهر مشهد محسوب می‌شوند که تبارشناسی آنان بیانگر وجود پزشک در سه نسل یعنی از میرزا غلامعلی صدرالاطباء تا نوادگانش است. هدف این پژوهش بررسی تاریخ خاندان شاملو و تداوم شغل پزشکی در بین این خانواده است. بنابراین، با طرح دو پرسش اساسی این مقاله تدوین‌شده است. تلاش می‌شود با مطالعات اسناد خاندانی و تاریخ شفاهی ضمن پرداختن به تاریخ خانوادگی، روایت‌های پزشکی و میراث خاندانی آنان مورد واکاوی قرار گیرد.

چکیده در آرشیو کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، تصویری وجود دارد که واقعه توپ‌بندی حرم مطهر در 1330 ق را روایت می‌کند. این تصویر از جهات مختلف تاریخی و هنری، اثری مهم محسوب می‌شود که به‌منظور اطلاع‌رسانی یک رویداد خاص و با رویکرد و شیوه‌ای ویژه ترسیم و منتشر شده است. میرزا طاهر مصنع رضوی، هنرمند و صنعتگری که سمت‌های نایب مشرف روشنایی و ساعت‌سازی حرم مطهر را بر عهده داشت، پس از حملة روس‌ها به حرم رضوی، واقعه را به نحوی تأثیرگذار و مملو از عناصر مختلف، در قالب نگاره ترسیم کرد. هرچند منابع تاریخی درباره جزئیات واقعه اختلاف دارند، بااین‌همه، مرور گزارش منابع از واقعه و تطبیق آن‌ها با نگاره میرزا طاهر، نگاه او به واقعه و نیز ترفندها و عناصری که برای اثرگذاری بیشتر به‌کاربرده را روشن می‌کند. این اثر از اولین نمونه‌های اطلاع‌رسانی و نیز تبلیغ هنری علیه نیروی متجاوز است که در قالب یک تک‌نگاره چاپ سنگی تولید و منتشر شده است. بنابراین، علاوه بر اهمیت سندی و تاریخی که به‌عنوان یک روایت آمیخته با تخیل هنری نزدیک به زمان واقعه دارد، نگاه او و تأکیدش بر عناصر تأثیرگذار و نیز استفاده‌اش از ابزار چاپ سنگی برای آگاهی‌بخشی دربارۀ یک رویداد مشخص، از حیث روایت و خبررسانی ارزشمند می‌شود، به‌ویژه که آفرینندۀ آن، از هنرمندان اهل مشهد و خادمان حرم مطهر نیز بوده است.

چکیده مشهد به‌عنوان کرسی‌نشین ایالت خراسان در دورة قاجاریه از اهمیت ‌به‌سزای اقتصادی و تجاری برخوردار بود، تا جایی که می‌توان این شهر را به‌عنوان بارانداز بزرگی در شمالِ‌شرقِ ایران برای واردات و صادرات کالا به‌شمار آورد. با در نظر گرفتنِ ظرفیت ممتاز تجاری مشهد، برخی از تجارتخانه‌ها‌ و کمپانی‌های تجاری امریکایی که در زمینه واردات محصولات امریکا به ایران و صادرات کالا از ایران فعال بودند، به مشهد وارد شدند. هدف از پژوهش حاضر با تکیه‌بر روش توصیفی-تحلیلی و بر پایة اسناد نویافته، پاسخ به این پرسش است که کدام تجارتخانه‌های امریکایی در سال‌های پایانی حکومت قاجاریه به عرصة تجارت مشهد وارد گردیده و به تجارت کدام کالاها در مشهد پرداخته‌اند؟ با وجود کمبود منابع در این زمینه و مبنی بر نگاهی جزئی‌نگر، یافته‌ها حاکی از آن است که مهم‌ترین تجارت‌خانه‌های امریکایی فعال در مشهد کمپانی قالی‌شرق، شرکت قالی تاوشانچیان، تجارتخانه ای‌تین‌گنس چایلد، کمپانی ا.ام. قره‌گزیان و کمپانی چرخ دوختنی زینکر بودند که با بررسی موقعیت تجاری مشهد انواع پارچه، لوازم خرازی، چرخ دوختنی و ماشین‌آلات به مشهد وارد نموده و قالی، خشکبار، تریاک، روده، پشم، پنبه و کتیرا که بخش عمده‌ای از آن، مواد خام بود، به امریکا صادر می‌کردند.

چکیده مشهد به دلیل موقعیت جغرافیایی و اقتصادی در دوره قاجار موردتوجه تجار شهرهای مختلف قرار گرفت؛ تجاری که در این شهر مؤثر بر سرمایه­گذاری­ها بودند. برخی از آنان با وجود تاجرپیشگی به زمین‌داری و قنات­داری گرایش پیدا ­کردند. بعضی نیز در حوزه قنات­های شهری به سرمایه­گذاری پرداختند. این پژوهش درصدد است نشان دهد علل و چالش­­های سرمایه­گذاری تجار در حوزه قنات­های مشهد چه بود و سرمایه‌گذاری تجار در حوزه قنات در چه زمانی، توسط کدام‌یک از تجار و در کدام قنات­ها­ صورت گرفت؟ یافته­های پژوهش نشان می‌دهد تجار به خاطر ارزش اقتصادی آب در مشهد از اواخر دوره قاجار در قنات­های شهری سرمایه­گذاری کردند. حاج عبدالرحیم صراف، مشهدی ­عبدالله تاجرباشی، علی درودی، حاجی‌آقا نبویان و حاجی محمود هراتی مهم‌ترین سرمایه­گذاران حوزه قنات­های شهری بودند که در قنات گل‌خطمی، آب‌میرزا، مسجد گوهرشاد، سلسبیل، آب‌منبع و درویش‌بیگ به سرمایه­گذاری پرداختند. خشکسالی­های مشهد پس از 1325ش، جایگزینی چاه عمیق و لزوم استفاده از آب سالم باعث رکود قنات­داری و کاهش سرمایه­گذاری در این زمینه شد و بیشتر مالکان خصوصی سهامشان را به آستان قدس رضوی فروختند. این پژوهش با تکیه‌بر اسناد آستان قدس رضوی و مطبوعات خراسان به شکل توصیفی-تحلیلی انجام شده ­است.

چکیده نگارش تاریخ و تحلیل دوره‌های بحران به‌خاطر حادثه‌هایی که چنان پیاپی و با شتاب رخ می‌نمایند، همواره سخت و با اشتباهات فراوانی همراه بوده است. از نمونه‌های آن به دلایل بسیار، دوران پادشاهی محمدعلی شاه قاجار در ایران است. بازخوانی انتقادی اسناد، کتاب‌های تاریخی و نوشته‌های پژوهشگران در این مقاطع نشان‌دهندۀ نارسایی آنها در پاره‌ای از مسائل است. نتیجۀ تحقیقات ما نشان دهنده آن است که فرمان‌های محمدعلی شاه آنچنان که می‌بایست مورد تحلیل درست صوری و محتوایی قرار نگرفته است. در رابطه با تاریخ‌های حکمرانی رکن‌الدوله در خراسان و ارتباط او با وقایع مشروطه در آن دیار اکثر تاریخ‌های دست دوم و آثار پژوهشی به تحریر درآمده برخطا بوده‌اند. بنابراین در ثبت و چگونگی رویدادهای آن دوران نیز اشتباهات بسیاری صورت گرفته است. گستاخی سربازان روس به حرم رضوی برای نخستین بار در جمادی‌الثانی سال 1327ق. رخدادی است که پژوهشگران معاصر به کلی از آن غفلت نموده و شرحی از چگونگی آن ارائه نکرده‌اند. تحقیقات ما نشانگر آن است که این رویداد دوبار در سال‌های 1327ق. و 1330ق. به وقوع پیوسته است. با خوانش و تحلیل فرمانی نویافته از محمدعلی شاه و بررسی چند منبع دست اول که همزمان با آن است، سعی کرده‌ایم به روش تطبیقی‌تحلیلی، نارسایی و اشتباهات تاریخ‌نگاران این مقطع را خاطرنشان کنیم و تاریخی درست از رویدادها و تحلیل آنها به دست دهیم.

چکیده در مشهد، سلسله‌های مختلفی از ساداتِ باسابقه زندگی می‌کردند که به مرحله اجتهاد رسیده بودند. منابع رجالی حاکی از این است، تعدادی از علمای مشهد که تحصیلات دینی را در این شهر آغاز و برای ادامه تحصیل به اصفهان و عتبات عالیات سفر کرده بودند، پس از مراجعت، همانند مجتهدان معروف دورة قاجار مورد رجوع مردم قرار داشتند. هدف از پژوهش حاضر، انتشار تصویری و نسخة مصحح اسناد مشهد در دورة قاجار است که چشم‌انداز نسبتاً قابل­قبولی برای مطالعات سندشناسی در این شهر فراهم آورده است. موضوع این است که آیا بر پایه این اسناد می‌توان زمان تقریبی ثبت‌اسناد در مشهد و سبکی خاص در سندنویسی این شهر مطرح نمود؟ این نوشتار با استناد به منابع دست‌اولِ آرشیوی و کتابخانه‌ای به‌صورت توصیفی-تحلیلی نگارش یافته است. یافته‌ها و نتایج پژوهش بیانگر جایگاه ممتاز خاندان میرزا معصوم رضوی در تصدیق منحصربه‌فرد و ثبتِ ‌اسنادِ شرعی مشهد در دورة قاجار است. این نوشتار نقش سلسلة سادات رضوی در تصدیق و ثبت‌اسناد مشهد در دورة قاجار، خصوصاً پیدایش سجل‌نویسی دوگانه و پیش‌قدمی سلسله‌ای از سادات رضوی را بررسی می‏کند. این علما مجتهدان عمدتاً تحصیلات خود را در مشهد انجام و برای تکمیل آن به عتبات عالیات یا اصفهان مهاجرت کرده بودند. این افراد سجلاتشان را در انتهای حاشیه راست و عمود بر بدنه (نوشته اصلی) سند می‌نوشتند. آنان به این کار اکتفا نکردند و شگرد سجل دوگانه را ابداع کردند. افراد معینی از سلسله که متصدی امور شرعی بودند در سمت چپ سجلشان، جملاتی فشرده، حداقل دو الی چهار کلمه‌ای، عمدتاً به زبان عربی می‌­نوشتند. نشانه‌هایی وجود دارد که آشکار می‌سازد در 1280ق. میرزا احمد رضوی رَویّة ثبتِ ‌اسنادِ شرعی در محکمة خود را معمول ساخت.

چکیده مشهد از اواسط دوره قاجار به خاطر ارتقای موقعیت تجاری داخلی و خارجی­ به شهری مهاجرپذیر تبدیل شد که تجارِ قفقازی، آذربایجانی، یزدی، اصفهانی و تهرانی روانه این شهر شدند، چنانکه بزرگ‌ترین تجار و ملک­التجارهای مشهد از مهاجران بودند. یکی از این مهاجران آقابزرگ تاجر طهرانی بود که در 1291ق. وارد مشهد و دو نسل بعد این خانواده، تجارتخانه­ طهرانی را اداره کردند. حاجی آقابزرگ، حاج عبدالحسین، میرزا محمد دانش بزرگ­نیا و علی صدرالتجار رجال مهم این خانواده از چهره­های اثرگذار اقتصادی مشهد بودند که به مدت هفتاد سال در حوزه­های مختلف فعالیت داشتند. این پژوهش درصدد است نشان دهد خانواده طهرانی در چه حوزه­های­ اقتصادی فعالیت و چه نقشی و جایگاه اقتصادی، سیاسی و فرهنگی در این مشهد داشتند؟ یافته‌ها حاکی از آن است که خانواده طهرانی فعالیت خود را در خراسان از اجاره معادن فیروزه شروع و سپس به ملاکی گرایش پیدا کردند. همچنین به تجارت خارجی و صادرات تریاک مشغول بودند و در دوره پهلوی به اجاره­داری مستغلات شهری و تولید کمپوت پرداختند. در این بین، به‌واسطۀ اجاره­داری، در ارتباط با آستان قدس رضوی و تحولات آن بودند، اما بعد از واقعه گوهرشاد بخش مهمی از املاکشان را فروختند و به تهران کوچ کردند. نسل جدید این خانواده علاوه بر فعالیت سیاسی، با پشتوانه مالی وارد حوزه فرهنگی نظیر انتشار نشریه و آموزش نوین شدند. این پژوهش با تکیه‌بر اسناد آستان قدس ضوی، اسناد ملی و وزارت امور خارجه به شکل توصیفی- تحلیلی سامان یافته است.

چکیده کنسولگری بریتانیای مشهد در 1306ق./ 1889م. تأسیس شد. این کنسولگری که درواقع نخستین نمایندگی سیاسی خارجی در مشهد بود، در مدت کوتاهی توانست به بازوی اصلی اجرایی انگلستان در منطقه تبدیل شود. این نمایندگی که به دستور فرمانداری کل هندوستان فعالیت می‌کرد و کمتر به وزارت امور خارجه این کشور پاسخگو بود، برآوردهای تجاری و اقتصادی خود را به‌صورت سالانه در قالب گزارش‌هایی نسبتاً جامع به مقامات مافوق ارائه می‌کرد. اگرچه اسناد به‌جای مانده از گزارش‌های هفت سال نخست این کنسولگری به نسبت هفت سال دوم (که موضوع این نوشتار است) درمجموع بهتر تدوین شده است، اما در سال‌های موردنظر (1321-1313ق./ 1896-1903م.) همچنان می‌توان آماری دقیق و میدانی از اوضاع و احوال اقتصادی شهرهای شرقی ایران (که عملاً حوزه فعالیت کنسولگری مشهد بود) به دست آورد. برشمردن انواع کالاهای وارداتی و صادراتی، شرکای خارجی منطقه‌ای و بین‌المللی (به‌صورت ویژه روسیه، انگلستان و افغانستان) و نیز راه‌های ترانزیتی مؤثر در این زمینه، شاکله اصلی گزارش‌های سالانه را تشکیل می‌دهد. به نظر می‌رسد بر اساس محتوای این اسناد، در این هفت سال، دولت روسیه به نسبت دولت انگلیس دست برتر اقتصادی در منطقه را داشته و نمایندگی‌های بریتانیا تلاش داشتند تا در تناسب با این رقیب دیرینه راهکارهایی ارائه دهند تا این توازن به نفع انگلستان بازگردد. به همین منظور ضمن تحلیل‌های اقتصادی معمول، سعی کرده‌اند به برخی ابعاد جامعه‌شناختی منطقه و نیز عواملی که در این امر مؤثر هستند نیز اشاره داشته باشند.

چکیده کنسولگری بریتانیا در مشهد در هفت سال نخست فعالیت دو چهره را به‌عنوان سرکنسول تجربه کرد: سرلشگر چارلز اسمیت مک لین و نی الیاس. شهرت مک لین بسیار فراتر از نی الیاس بود، اما ظاهراً آنچه عملاً رخ داد، مدیریت بهتر نی الیاس بود. درمجموع در این هفت سال، سرکنسولگری می‌کوشید تا با ارائه گزارش‌ها و آمارهای دقیق و میدانی، تصمیمات اقتصادی و تجاری اصلی بریتانیا در هندوستان و انگلستان را مشخص و موقعیت آن را در قیاس با رقبا، خصوصاً روسیه، بهبود بخشد. از این‌رو، در گام نخست سعی می‌کرد موقعیت بریتانیا را دقیق مشخص کند و در گام بعدی راهبردهای اساسی و کلیدی به تصمیم‌گیران ارائه نماید. درواقع، این اسناد در بعد اقتصادی از یک‌سو اشاره به کالاهای خارجی و وارداتی به شرق ایران و از سوی دیگر معرفی راه‌های تجاری منتهی به این شهرها و همچنین وضعیت رقبای آنان به‌ویژه روسیه بود. در کنار این موارد، تحلیل‌های متفرقه‌ای که به نحوی می‌توانند در تصمیم‌گیری انگلیسی‌ها واقع شوند، بخشی از اسناد دیگر را تشکیل می‌دهند. خلاصۀ تمام این موارد نیز به‌صورت آماری و کمی در قالب جداولی منعکس شده است. همه این موارد به‌گونه‌ای مناسب توانسته است، تصویری از اوضاع اقتصادی و حتی اجتماعی شهرهای شرقی ایران در فاصله سال‌های 1306-1314ق./ 1889-1896م. به نمایش گذارد.

چکیده پیش از انقلاب مشروطه، شورش‌ها و بحران‌هایی در شهر مشهد روی داد که این شهر را به کانونی علیه استبداد تبدیل کرد، هرچند مخالفت‌های عمیقی با جنبش مشروطه نیز در این شهر وجود داشت. طبقات اجتماعی شهر مشهد در آستانه انقلاب مشروطیت نیز ترکیبی از نیروهای مخالف و موافق بودند. همچنین وابستگی‌های عمیقی با روسیه یا انگلیس در بین آنان به چشم می‌خورد که آن‌ها را رو در روی یکدیگر قرار می‌داد. پرسش اصلی پژوهش حاضر بر این محور قرار دارد که شهر مشهد در آستانه انقلاب مشروطه متشکل از چه طبقات اجتماعی و با چه گرایش‌ها و وابستگی‌های سیاسی بود و طبقات چه تأثیری بر ساختار سیاسی و اجتماعی شهر مشهد در این مقطع زمانی گذاشتند؟ این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از اسناد کنسولی و منابع کتابخانه‌ای، درصدد پاسخگویی به سؤالات فوق است. یافته‌ها بر اساس بررسی اسنادی موضوع نشان می‌دهد که ترکیب اکثر طبقات اجتماعی مشهد به خاطر وابستگی‌های سیاسی و قومی-قبیله‌ای و نسبت‌های اشرافی، ارتجاعی و به سمت مخالفت با جریان مشروطه بود. همین امر موجب شد مشهد نتواند در انقلاب مشروطه مانند تهران، تبریز و اصفهان مطرح و سرنوشت‌ساز گردد.