پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده نقشه­ های شهری یکی از بسترهای شناخت وضعیت محیطی هستند. این اسناد اگر به‌صورت مهندسی و دقیق طراحی شده باشند، می­توانند تصویر روشنی از یک شهر را به مخاطبان ارائه کنند. همچنین این نقشه­ ها در ادوار تاریخی، توسعه ­های شهری را نشان می­دهند. در این پژوهش که از نظر هدف کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی انجام‌ گرفته است، به‌صورت موردی یکی از قدیمی­ترین نقشه­ هایی که ساختار حرم مطهر رضوی و محیط شهری پیرامون آن را نشان می­دهد، بررسی شده است. اصل این سند در کاخ گلستان نگهداری می­شود و تصویر آن به شمارۀ 153990 در مرکز اسناد آستان قدس رضوی ثبت شده است. هدف کلی این پژوهش، خوانش و تحلیل این سند است که توسط ذوالفقار مهندس در 1284ق طراحی‌شده و در پی پاسخ به این پرسش بوده که ساختار حرم مطهر رضوی، عناصر کالبدی و معابر شهری پیرامون حرم در دورۀ قاجار چگونه بوده است؟ یافته­ های پژوهش مشخص کرد این سند در زمان سفر ناصرالدین‌شاه به مشهد طراحی و در آن فضاهای مرتبط با حرم مطهر رضوی، مرز محلات، بناهای خدمات شهری (تیمچه­ ها، کاروانسراها، مدارس، حمام­ها، آب­انبارها، قراولخانه­ ها و قبرستان) و معابر اصلی ترسیم‌ شده است. از یافته­ های پژوهش می­توان چنین نتیجه ­گیری کرد که این سند کهن­ترین نقشه­ای است که فضای حرم مطهر رضوی در آن ترسیم‌شده و اطلاعات موردنیاز زائران را به‌تفصیل ارائه می­کند که شامل راه­های تشرف، ورودی­ صحن­ها، کفشداری­ها و نحوه رفت‌وآمد در رواق­ها و شبستان­های سرپوشیده تا ضریح مطهر رضوی است، همچنین نظام و ساختار اداری آستان قدس رضوی در بخش­های مختلف خدمت­رسانی، اداری، آموزشی، امنیتی، اقامتی و پذیرایی از زائران تصویر شده است. بنابراین، می‌توان آن را اولین نقشه گردشگری شهری ایران در امر زیارت دانست.

چکیده این مقاله به معرفی سنگ ‌مزاری نویافته از قبرستان صحرای پوشنج داراب، مربوط به سدۀ نهم هجری (877ق) و همزمان با حکومت اوزون حسن آق‌قویونلو می‌پردازد. متوفی فردی به نام مَلِک مُوید البازگیر است. بازگیر می‌تواند شکل تغییریافتۀ «باژگیر» و «باجگیر» باشد که شغلی دیوانی و مرتبط با گردآوری مالیات بوده است، اما به‌احتمال قوی‌تر این کلمه اشاره به‌نام «ایل بازگیر» دارد که در نواحی غربی ایران ساکن هستند. در منابع تاریخی گزارشی مبنی بر حضور افرادی از این ایل در نواحی جنوبی ایران در دست نیست. سؤال اصلی پژوهش، بررسی هویت تاریخی فرد متوفی در داراب، به استناد متون تاریخی است. با توجه به‌عنوان «مَلِک» در مقابل نام متوفی، دو فرضیه دربارۀ دلیل حضور این فرد در داراب مطرح شد. نخست این‌که پس از تسلط اوزون حسن بر لرستان و شکست «شاه رستم» یکی از ملوک «اتابکان لُر کوچک» فرد متوفی به‌عنوان یکی از بزرگان دربار حکمران لُر به داراب فرستاده یا تبعید شده باشد. فرضیه دوم با توجه به اتفاقات رخ‌داده در دورۀ دیگر حکمران لرستان (شاه حسین)، پدر شاه رستم مطرح شده است. این حکمران در 873ق در همدان و طی جنگ با افرادی از ایل بهارلو به قتل می‌رسد. احتمال حضور صاحب‌منصبانی از ایل بهارلو در دورۀ قراقویونلو در فارس پیش از دورۀ صفویه نیز مطرح شده است. بر این اساس، احتمال دارد فرد متوفی در جنگ حکمران لُر با بهارلوها در همدان به اسارت آنان درآمده و به داراب فرستاده شده باشد. این سنگ مزار به‌عنوان سندی ارزشمند بر تعیین تاریخ تقریبی پایان حیات سیاسی، اجتماعی شهر دارابجرد و آغاز حیات اجتماعی شهر داراب نیز موردبررسی قرارگرفته است. در این پژوهش ضمن خوانش کتیبه‌های گورنوشته، با روش تاریخی تطبیقی، با بررسی کتابخانه‌ایِ منابع تاریخی در شناسایی هویت تاریخی فرد متوفی تلاش شده است.

چکیده در دورۀ قاجار، مناقشات ارضی با کشورهای همسایه و وجود ناامنی‌های داخلی، باعث شده بود تا دولت اصلاحاتی در ساختار ارتش به وجود آورد. این پژوهش با رویکرد آرشیوی، تحلیلی و استفاده از اسناد آستان قدس رضوی در بازه زمانی 1268-1292ق قصد دارد به بررسی ساختار تشکیلاتی قشون قاجار بپردازد. سؤال پژوهش حاضر عبارت است از این‌که ساختار تشکیلات قشون قاجاریه و جایگاه قورخانه در این ساختار چگونه بود؟ پیشینه پژوهش نشان می‌دهد که در این رابطه، تحقیقی صورت نگرفته است. مبنی بر یافته‌های پژوهش، قشون ایران در این دوره باوجود ناکارآمدی، از یک نظام منسجمی برخوردار بوده است که بر اساس آن به چهار بخش سواره، پیاده، توپخانه و قورخانه تقسیم می‌شدند. این تشکیلات، جزئی از یک ساختار هرمی بزرگ‌تر بود که متشکل از خوانین قاجار، سواره غلام پیشخدمت رکابی و ولایتی و در ردیف‌های بعد، رسته نظام، مرکب از پیشکاران و پیشتازان، رسته سربازان مرکب از فوج‌های پیاده‌نظام و در انتها، رسته خارج نظام، مرکب از دسته‌های کوچک سواره و پیاده محلی بود. قورخانه در این ساختار در شاخه پیشتازان و وظایفی ازجمله تهیه، ساخت و تعمیر سلاح و تدارکات را بر عهده داشت و از دو بخش ارباب مناصب و صنایع تشکیل می‌شد و پرداخت مواجب و اجرت‌های آنان به شیوۀ صدور برات بود.
در دورۀ قاجار، مناقشات ارضی با کشورهای همسایه و وجود ناامنی‌های داخلی، باعث شده بود تا دولت اصلاحاتی در ساختار ارتش به وجود آورد. این پژوهش با رویکرد آرشیوی، تحلیلی و استفاده از اسناد آستان قدس رضوی در بازه زمانی 1268-1292ق قصد دارد به بررسی ساختار تشکیلاتی قشون قاجار بپردازد. سؤال پژوهش حاضر عبارت است از این‌که ساختار تشکیلات قشون قاجاریه و جایگاه قورخانه در این ساختار چگونه بود؟ پیشینه پژوهش نشان می‌دهد که در این رابطه، تحقیقی صورت نگرفته است. مبنی بر یافته‌های پژوهش، قشون ایران در این دوره باوجود ناکارآمدی، از یک نظام منسجمی برخوردار بوده است که بر اساس آن به چهار بخش سواره، پیاده، توپخانه و قورخانه تقسیم می‌شدند. این تشکیلات، جزئی از یک ساختار هرمی بزرگ‌تر بود که متشکل از خوانین قاجار، سواره غلام پیشخدمت رکابی و ولایتی و در ردیف‌های بعد، رسته نظام، مرکب از پیشکاران و پیشتازان، رسته سربازان مرکب از فوج‌های پیاده‌نظام و در انتها، رسته خارج نظام، مرکب از دسته‌های کوچک سواره و پیاده محلی بود. قورخانه در این ساختار در شاخه پیشتازان و وظایفی ازجمله تهیه، ساخت و تعمیر سلاح و تدارکات را بر عهده داشت و از دو بخش ارباب مناصب و صنایع تشکیل می‌شد و پرداخت مواجب و اجرت‌های آنان به شیوۀ صدور برات بود.

چکیده یکی از مهم‌ترین محل تجمعات مردم در جوامع شرقی، قهوه‌خانه‌ها محسوب می‌شوند. این مکان‌های عمومی دارای دو کارکرد اصلی و فرعی هستند. کارکرد اصلی آن‌ها عرضه چای و قلیان و قهوه است، اما کارکردهای فرعی در طی زمان متنوع بوده است. زمانی نقالی و پرده‌خوانی در قهوه‌خانه‌ها برقرار بوده و در زمان‌های بعد نصب گرامافون، رادیو، تلویزیون و اخیراً وایفای باعث جلب و جذب مشتری در قهوه‌خانه‌ها می‌گردد. پرسش پژوهش حاضر عبارت است از این‌که در دهۀ 1320ش، کارکردهای فرعی قهوه‌خانه‌های اصفهان چه بوده است؟ یعنی صاحبان قهوه‌خانه از چه روش‌هایی به جلب و جذب مشتری می‌پرداختند؟ پژوهش حاضر با مراجعه به اسناد دریافتی از سازمان اسناد ملی و به روش توصیفی-تحلیلی، بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای، چند کارکرد فرعی ازجمله اجرای تئاتر، عملیات آکروبات ورزشی، عرضه و استعمال تریاک، فروش مشروبات الکلی و درنهایت فعالیت‌های حزبی و صنفی را به‌عنوان کارکردهای فرعی یا غیرمعمول قهوه‌خانه‌ها معرفی می‌نماید. با نگاهی به پژوهش‌هایی که در دهۀ اخیر درباۀ قهوه‌خانه‌ها صورت گرفته است، این مقاله امیدوار است با اسناد تازه‌یابی که در اختیار می‌گذارد بتواند صفحه دیگری به تاریخ قهوه‌خانه‌ها بیفزاید.

چکیده مطالعه تبارشناسی خاندان‌های قدیمی و تأمل در فعالیت‌های اجتماعی آنان حاکی از آن است که برخی از مشاغل در خانواده‌های قدیمی، موروثی و حتی تا چند نسل تداوم داشته است، به‌طوری‌که بخشی از هویت تاریخی آن خاندان تلقی می‌شود. بررسی تاریخ خاندان‌های اثرگذار در شهر مشهد نشان می‌دهد که مشاغل موروثی و حتی هنری یا مذهبی در بین برخی از خانواده‌های مرتبط با حرم مطهر امام رضا^(ع) تا چندین نسل تداوم داشته است. در زمینه پزشکی نیز برخی از خانواده‌های قدیمی چند نسل از آنان به‌عنوان طبیب در بین مردم شهرت داشته‌اند. خاندان شاملو ازجمله خانواده‌های قدیمی شهر مشهد محسوب می‌شوند که تبارشناسی آنان بیانگر وجود پزشک در سه نسل یعنی از میرزا غلامعلی صدرالاطباء تا نوادگانش است. هدف این پژوهش بررسی تاریخ خاندان شاملو و تداوم شغل پزشکی در بین این خانواده است. بنابراین، با طرح دو پرسش اساسی این مقاله تدوین‌شده است. تلاش می‌شود با مطالعات اسناد خاندانی و تاریخ شفاهی ضمن پرداختن به تاریخ خانوادگی، روایت‌های پزشکی و میراث خاندانی آنان مورد واکاوی قرار گیرد.

چکیده در طول شکل‌گیری حرم‌های ائمه‌اطهار^(ع)، اظهار عشق و ارادت پیروان و حاکمان موجب شکل‌گیری گنجینه‌های ارزشمندی در این مراقد شده است. بااین‌وجود، پیشینۀ بسیاری از این آثار به‌واسطۀ گذر ایام دچار فراموشی گردیده و بازیابی اسناد مرتبط با این آثار، یکی از اصولی‌ترین روش‌ها به‌منظور شناسایی پیشینۀ این آثار ارزشمند محسوب می‌شود. گنجینۀ موجود در عتبۀ علویه با وجود آنکه مجموعه‌ای از نفیس‌ترین آثار دوران اسلامی را درون خود جای داده است، بسیاری از آثار آن تاکنون مورد مستندنگاری دقیق و علمی قرار نگرفته است. در پژوهش حاضر تلاش گردیده با استناد به اسناد موجود در مجموعه اسناد آستان قدس رضوی، یک جفت گوشوارۀ الماس که از نفیس‌ترین قطعات جواهر موجود در گنجینۀ عتبۀ علویه است، شناسایی و مستندنگاری شود.

چکیده پژوهش حاضر به بررسی تحولات اجتماعی و سیاسی خراسان در آستانۀ مشروطیت بر اساس گزارش‌های روزانۀ کنسول انگلیس در مشهد (۱۳۲۵ق/ ۱۹۰۷م) می‌پردازد. در این دوره، خراسان شاهد درگیری میان حکمرانان، روحانیون و نیروهای تجددخواه بود. ازجمله مسائل مهم، نقش آصف‌الدوله (غلامرضا خان اینانلو شاهسون)، حاکم وقت خراسان، در فروش گندم به روسیه، واگذاری مقام‌ها به فرزندان خود و ارتباط با کنسولگری‌های خارجی به‌ویژه انگلیس بود. این مقاله با روش توصیفی‌-‌تحلیلی، بر مبنای تحلیل محتوای گزارش‌های کنسول انگلیس به بررسی نقش حکمرانان و روحانیون در تنش‌های سیاسی و اجتماعی خراسان، تضادهای میان روحانیون و تجددخواهان، تأثیر کنسولگری‌ها در تصمیم‌گیری‌های محلی و واکنش روحانیون به اصلاحات می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که درگیری‌های داخلی میان روحانیون و تجددخواهان، نفوذ کنسولگری‌ها در امور محلی و مقاومت در برابر نوگرایی، عوامل کلیدی در تحولات خراسان بودند. تعامل پیچیده میان این گروه‌ها ساختار سیاسی و اجتماعی منطقه را به‌شدت تحت تأثیر قرار داد و موجب تغییراتی در مناسبات قدرت و اقتصاد محلی شد.

چکیده انسجام دیوانی و مالی نهاد مذهبی ­آستان قدس رضوی، شکل­گیری مناصب و مشاغل موروثی ازجمله مدرسی و تخصیص مواجب و وظایف به کارکنان این نهاد به دورۀ  صفویه، این مسئله را در ذهن متبادر می­کند که انتصاب علما و دانشمندانی که به‌عنوان مدرس در مدارس و  مراکز علمی حرم رضوی کرسی تدریس را به عهده می­گرفتند، چگونه و میزان مواجب و محل پرداخت آن به چه صورت بوده است؟ این امر که در دورۀ حکومت صفویه (907-1148ق) مدرسان مدارس حرم و مراکز وابسته به آن از سوی شاهان صفوی حکم سمت مدرسی را دریافت می­کردند و مواجب به آنان تعلق می­گرفت، مدعای پژوهش حاضر را شکل می­دهد. یافته­های این پژوهش مبنی بر رویکرد توصیفی-تحلیلی و با بازخوانی اسناد و مدارک آرشیوی نشانگر آن است که با نظارت شاهان صفوی، شخصی با عنوان متولی­باشی امور موقوفات و انتظامات را بر عهده گرفت و تشکیلات آستان قدس رضوی سازماندهی و از ساختار اداری و دیوانی نظام‌مند برخوردار شد. با حکم شاه‌تهماسب صفوی منصب مدرسی تفویض و بابت تدریس قبضِ مالیِ پرداخت حقوق صادر شد. به‌این‌ترتیب، سمت مدرسی از مناصب و مشاغل رسمی و موروثی آستان گردید. اسناد برجای‌مانده از مدرسان در این دوره زمانی به‌طور عمده اسناد مالی هستند که به میزان مواجب، مزایا، محل پرداخت و پرداخت وظیفه به اولاد اشاره دارد که ضمن آن حاوی اطلاعاتی در خصوص چگونگی صدور حکم انتصاب مدرسان نیز است.

چکیده پژوهش حاضر پاسخ به این پرسش است که آیا انتخابات مجلس شورای ملی در دورۀ سلطنت پهلوی (پدر و پسر) مطابق قانون اساسی مشروطه صورت گرفت یا خیر؟ در این مقاله با استفاده از اسناد، خاطرات و دیگر منابع پژوهشی تاریخی، تلاش می‌گردد تا به این سؤال پاسخ داده شود. هدف تحقیق و اهمیت آن در این است که مشخص شود رژیم مدعی سلطنت مشروطه تا چه اندازه نه در ادعا، بلکه در عمل مجری قوانین مشروطه بوده است. یافته‌ها و نتایج تحقیق می­تواند چهرۀ رژیم سلطنتی پهلوی را به‌عنوان یک حکومت دموکراتیک یا اتو­کراتیک به جامعه بشناساند. از دورۀ ششم تا بیست و چهارم در دورۀ حکومت سلسلۀ پهلوی صورت گرفته است. پرسش اصلی انتخابات مجلس این است که آیا انتخابات مجلس، بر اساس قانون مشروطه، بیانگر نقش تعیین‌کنندۀ مردم در تعیین سرنوشتشان بوده است و یا قوۀ مجریه سعی می‌نموده قوۀ مقننه را از ابتدا تحت کنترل خود درآورد؟

چکیده شناخت مناسک دینی با تأکید بر مطالعات اسنادی برجای‌مانده، یکی از اهداف فهم کنشگری دینی و چگونگی بروز جلوه‌های آن در بستر جامعه است. یکی از مناسک و شیوه‌های عبادت در دین اسلام، زیارت است. زیارت اماکن مقدس و شخصیت‌ها را شامل می‌شود. اشیاء و نمادها که گاه در قالب تصاویر مقدس نمایش داده می‌شود در طول سال‌ها در ابعاد گوناگون تولید شده است. طومارهای زیارتی، نمونه‌ای است که با به تصویر کشیدن بسیاری از مکان‌ها، اشیاء، نمادها و آیین‌های دینی، نقش مهمی در بررسی سیر تاریخ ادیان بر عهده دارند. هدف از انجام این پژوهش، معرفی متنی-تصویری طومار زیارتی موجود در کتابخانه و مرکز اسناد آستان قدس رضوی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که باوجود بر جای ماندن تعدادی از این طومارها در مراکز و کتابخانه‌ها و موزه‌های جهان، طومار آستان قدس رضوی باوجود شباهت به طومار نیپور نمونه کامل تصویری برجای‌مانده است که می‌تواند مکمل همدیگر در بررسی نمونه‌های طومارهای زیارتی باشند. طومار آستان قدس رضوی نه‌تنها در بعد زیارت که از زاویه دید عرفانی-طریقتی نیز قابل‌بررسی است. نمادهای زیارتی شیعه و بخشی از نمادهای مرتبط با روایت معراج پیامبر^(ص) از تصاویر منحصربه‌فرد در این طومار است. سالک طریق عشق با گذر از مکه و سیر اماکن مقدس در پایان راه به دیدار حرم حضرت امام رضا^(ع) رفته و با چشمانی منتظر، نظاره‌گر ادامه راهی است که تنها انسان کامل که منظور حضرت محمد^(ص) است، موفق به گذر از آن و رسیدن به پرده نور گردیده است. درواقع این طومار زیارتی، دقت‌نظر و باریک‌بینی تصویرگر طومار را با توجه به تمامیت امر زیارت در مسیر حرکت به‌سوی بارگاه الهی نمایش می‌دهد.[1]
 
[1] . با نهایت تاسف، نویسنده، سید محسن حسینی در حین نگارش مقاله دار فانی را وداع گفتند. به این صورت یاد و خاطره ایشان را گرامی می داریم.