پژوهشنامه مطالعات اسنادی و آرشیوی

چکیده با پذیرفتن اسلام توسط ایرانیان به منظور تعیین وقت اذان و نماز، آفتاب نماهایی در مساجد جهت اقامه نماز و تعیین وقت ایجاد گردید. با ورود ساعت های مکانیکی از دوره صفویه ساعت های آفتابی جای خود رابه ساعت های مکانیکی دادکه توسط خارجی ها برای شاه و درباریان تعمیر و درست می شدند ، از همین زمان به بعد در قسمت های مختلف حرم امام رضا(ع) ساعت هایی نصب شد که خود ایرانیان سازنده آن ها بودند و همین امر باعث ایجاد حرفه ای به نام ساعت سازی در تشکیلات اداری آستانه شده است .تحقیق حاضر با روش توصیفی – تحلیلی وتکیه بر اسناد (منتشر نشده) تشکیلات آستان قدس رضوی در پی پاسخ به این پرسش است که علل اهمیت کاربرد ساعت و جایگاه ساعت سازان دردوره صفویه و افشاریه در تشکیلات اداری این آستان به چه منظور بوده است ؟ نتایج حاصل از پژوهش حاضر حاکی از آن است که اسناد تشکیلات اداری آستان قدس رضوی ، به عنوان یکی از مهم ترین منابع دست اول که حاوی اطلاعات و آگاهی های منحصر به فردی در خصوص صنعت ساعت سازی در حرم مطهر رضوی به عنوان یکی از اولین مکان های مذهبی که ا قدام به نصب ساعت های مکانیکی نمود،این مهم در جهت تسهیل تعیین زمان و انجام ادای فریضه نماز رابا کمک نیروی متخصص ایرانی و آشنا به علوم و صنایع مختلف بوده است .

چکیده در بین مطبوعات محلی ایران در دوره معاصر، کمتر به تحلیل داده‌ها در نشریه صدای نیشابور توجه شده است. نشریه مذکور در 1331ش شروع به کار کرد که مصادف با استعفای مصدق بود. آخرین شمارگان آن نیز در اسفند 1334 منتشر شد. 202 شماره به مدت تقریبا 4 سال در آرشیو اداره اسناد و مطبوعات آستان‌قدس رضوی موجود است که فراز و نشیب‌های جامعه شهری نیشابور را منعکس می‌کند.هدف نوشته حاضر این بوده است تا مسائل مذهبی و تحولات فرهنگی در این 4سال مبنای پژوهش قرار گیرد و نگاه جامعه برای حل مشکلات مذکور برجسته شود. مقاله مذکور با تأکید بر شرایط فرهنگی و مذهبی، تلاش داشته است تا دغدغه‌ها و پاسخ‌های احتمالی نخبگان را برای برون‌رفت کشور از مشکلات تمام عیار ایران در آن مقطع زمانی را به تصویر بکشد. نگاه جامعه برای حل مشکلات مذکور برجسته شود. مقاله مذکور با تأکید بر شرایط فرهنگی و مذهبی، تلاش داشته است تا دغدغه‌ها و پاسخ‌های احتمالی نخبگان را برای برون‌رفت کشور از مشکلات تمام عیار ایران در آن مقطع زمانی را به تصویر بکشد. جامعه برای حل مشکلات مذکور برجسته شود. مقاله مذکور با تأکید بر شرایط فرهنگی و مذهبی، تلاش داشته است تا دغدغه‌ها و پاسخ‌های احتمالی نخبگان را برای برون‌رفت کشور از مشکلات تمام عیار ایران در آن مقطع زمانی را به تصویر بکشد.

چکیده وسعت خدمات‌دهی و امور جاری در‌تشکیلات اداری آستان قدس‌که از دوره صفویه شکل‌گرفته بود، باعث به وجود آمدن مشاغل زیادی در‌ حوزه‌های مختلف اداری شدکه در این میان می‌توان به مشاغلی چون مُهردار، حکاک یا مهرساز و مهر فروش اشاره‌کرد. مهردار یکی از مناصب مهم دیوانی در این تشکیلات بودکه تا پایان دوره قاجار رواج داشت‌‌. با اهمیت یافتن مُهر،‌ حکاکی و‌کنده‌کاری روی مُهر و ‌همچنین مُهر‌‌‌فروشی نیز‌‌که از‌‌‌ مشاغل هنر‌صنعت پیشه وری است، در‌کنار‌آن رونق بسیار یافت. اما با رواج امضاء در دوره پهلوی منصب مهردار منسوخ وحکاکی‌ مهر نیز از رونق افتاد. بنابراین بررسی نقش مهردار و ‌حکاکی مُهر به عنوان مشاغل قدیمی و‌ منسوخ شده، حائز اهمیت است.
هدف این پژوهش، درواقع بررسی نقش و‌‌جایگاه مشاغل مرتبط با مُهر‌در نظام اداری آستان قدس‌ رضوی به صورت توصیفی- تحلیلی با رویکرد اسنادی است.
بررسی پایگاه اجتماعی، فرهنگی‌، علمی و اقتصادی مهردار، نحوه انتصاب، القاب وشرح وظایف‌، تعداد مهرداران و‌حکاکان ‌آستانه و میزان پرداخت مواجب‌ به آنها و غیره در سه دوره تاریخی صفویه تا پایان قاجار از جمله مواردی است‌که با استناد بر‌اسناد آستان قدس رضوی، به‌آن‌ها پرداخته شده‌است. با تحقیق در این اسناد، می‌توان‌ گفت، اگرچه مهردارآستانه مقام وجایگاه مهردار در تشکیلات دیوانی دربار را نداشته و وظایف وی نیز‌‌ محدودتر‌ بود، ولی از‌ مشاغل عالی دیوانی و از رجال با نفوذ‌‌ کشور محسوب می‌شد، به‌طوری‌که اثر ‌مهرش برعمده اسناد ‌آستان قدس‌مشاهده می‌شود.‌‌ ‌حکاکان‌‌ نیز هنرمندانی بودند که افزون بر‌حکاکی مُهر،‌کارحکاکی ظروف، سنگ ،سکه وغیره را انجام می دادند

چکیده تحول حیات فرهنگی و اجتماعی ایران در خلال جنگ جهانی دوم (۱۳۱۸–۱۳۲۴ش) را می‌توان یکی از مقاطع کلیدی در گذار جامعه ایرانی از سنت به مدرنیته دانست. این پژوهش با اتکا به روش تاریخی ـ تحلیلی و بر پایه‌ مطالعات اسنادی و مطبوعاتی، در پی پاسخ به این پرسش است که: حضور متفقین در ایران چگونه موجب بازتعریف ساختار فرهنگی و اجتماعی کشور شد؟ فرضیه پژوهش بر این مبناست که اشغال نظامی ایران و تماس مستقیم با نیروهای بیگانه، اگرچه در سطح سیاسی استقلال کشور را محدود ساخت، اما در سطح اجتماعی و فرهنگی به ایجاد نوعی تحرک ساختاری در نهادهای آموزشی، رسانه‌ای و سبک زندگی شهری انجامید. تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که جنگ جهانی دوم، بستر شکل‌گیری گفتمان تازه‌ای از نوسازی فرهنگی و بازآرایی روابط اجتماعی را فراهم آورد؛ گفتمانی که در آن، مفاهیمی چون سواد، نظم شهری، نقش زن در جامعه و مفهوم «ترقی» بازتعریف شدند. درنتیجه، می‌توان این دوره را نقطه عطفی در تاریخ فرهنگی ایران دانست که گذار از سنت به مدرنیته را شتاب بخشید.

چکیده چکیده

پژوهش حاضر سیر تاریخی و نهادی مفهوم «اعتبار سند» در ایران را بررسی می‌کند و گذار آن را از مشروعیت شرعی و اعتماد شخصی در محاضر سنتی تا اعتبار قانونی و فناورانه در نظام‌های ثبت و دیجیتال معاصر تبیین می‌نماید. یافته‌ها نشان می‌دهد که اعتبار اسناد در ایران صرفاً محصول قانون‌گذاری نیست، بلکه نتیجه‌ی تداوم فرهنگی و اجتماعی «اعتماد» است که در طول زمان از سطح فردی به نهادی و سپس فناورانه تحول یافته است. در مراحل نخست، مشروعیت اسناد بر پایه‌ی منزلت اخلاقی و دینی علما و معتمدان محلی استوار بود و سند به‌منزله‌ی ابزار اخلاقی و مذهبی اعتماد اجتماعی عمل می‌کرد. با اصلاحات اداری دوره قاجار و تمرکز اقتدار حقوقی در دولت، مشروعیت از حوزه‌ی شخصی و عرفی به ساختار بوروکراتیک انتقال یافت و «اعتماد نهادی» پدید آمد. تصویب قانون ثبت اسناد و املاک در سال ۱۳۱۰ش این تحول را تثبیت کرد و اسناد رسمی را به مبنای قطعیت حقوقی و آرشیوها را به حافظه‌ی نهادی اعتماد بدل ساخت. در عصر دیجیتال، مرحله‌ای تازه با عنوان «اعتماد فناورانه» شکل گرفته است که در آن، مشروعیت از انسان به سامانه و از محضر به پلتفرم منتقل می‌شود. بااین‌حال، بنیان فرهنگی اعتماد – یعنی نیاز انسان به اطمینان اخلاقی – همچنان پابرجاست. این پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و بهره‌گیری از داده‌های تاریخی، فقهی و جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که تحول اعتبار اسناد در ایران بازتاب پیوند ماندگار میان مشروعیت، اعتماد و حافظه‌ی نهادی است؛ پیوندی که از محضر سنتی تا بستر دیجیتال امتداد یافته است.

چکیده مشهد مقدس از جمله شهر­های تاریخی ایران محسوب می‌شود که به­واسطه وجود یک مکان مقدس شکل‌ گرفته است. با وجود اسناد مکتوب بسیاری که به توصیف این شهر پرداخته­اند، اما تا به حال، مرز و ساختار محلات تاریخی شهر مشهد معرفی نشده است. در این پژوهش که از نظر هدف کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی سامان یافته، به­صورت موردی یکی از اسنادِ کاخ گلستان بررسی و در پی پاسخ به این پرسش است که ریخت‌شناسی محلات تاریخی شهر مشهد در دوره قاجار، بر اساس نقشه کلنل جولیس دالمج چگونه بوده است؟ یافته­ های پژوهش مشخص می‌نماید که نظام اداره شهر مشهد بر اساس شش محله اصلی شکل‌گرفته و هرکدام از محلات بر اساس ویژگی­های مکانی و ساکنان، دارای ساختارها و اماکن خدماتی و زیارتی متفاوتی بوده‌اند که بر اساس میزان دسترسی به فضای زیارتی مرکزی شهر و وجود دروازه­های شهر بوده است. وجود بیشترین کاروانسراها در محلات پایین‌خیابان، سرشور و نوغان، به وجود جریان بیشتر زیارت در این محلات اشاره دارد. همچنین، بیشترین فراوانی فضاهای خدمات شهری و قراولخانه در محله سراب است که حکایت از اعیان­نشینی این محله دارد. محله عیدگاه به‌واسطه بیشترین فراوانی مسجد و تکایا، مذهبی­ترین محله شهر و جریان آموزش بیشتر در بافت مرکزی و محلات سراب و نوغان جریان داشته است.

چکیده در دوره افشاریه، شهر مشهد، به‌عنوان مرکز حکومت این سلسله و حرم مطهر رضوی، فراز و نشیب‌های زیادی را تجربه نمودند. در این دوره، متولیان همه از سادات رضوی و حسینی بودند، اما از قدرت و اختیارات آن‌ها کاسته شد، زیرا به دلیل وجود قدرت مرکزی در مشهد، شاهان افشاریه نظارت و حتی دخالت بیشتری بر امور مختلف آستان قدس رضوی داشتند. نادر و جانشینان او درباره شیوه اداره آستانه، چگونگی همکاری با دیگر نهادها و عوامل حکومتی و سایر امور مهم برای متولیان خط‌مشی تعیین می‌کردند. در این دوره، حوزه اختیار متولیان کاهش یافت، از تعداد کارکنان کاسته شد و برگزاری مراسم مذهبی و آیینی خاص شیعیان به‌مانند دوره صفویه با درجه کمتری ادامه یافت و حتی از رونق بعضی از آن‌ها کاسته شد و به‌جای آن اعیاد مذهبی مسلمانان به‌ویژه دو عید فطر و قربان و جشن ملی ایرانیان (عید نوروز) باشکوه بیشتری برگزار شد. نادرشاه به عمران و توسعه فضاهای زیارتی تأکید ویژه داشت و همچنین ارتباط خود را با عالمان شیعی حفظ نمود و از وجود آن‌ها در تشکیلات اداری حرم مطهر و مسجد جامع استفاده کرد. در این پژوهش سعی شده است باتوجه ‌به اسناد، سیاست‌های مذهبی و رفتار دینی نادرشاه بر مبنای این شاخص‌ها موردبررسی قرار گیرد.

چکیده مطالعه تبارشناسی خاندان‌های قدیمی و تأمل در فعالیت‌های اجتماعی آنان حاکی از آن است که برخی از مشاغل در خانواده‌های قدیمی، موروثی و حتی تا چند نسل تداوم داشته است، به‌طوری‌که بخشی از هویت تاریخی آن خاندان تلقی می‌شود. بررسی تاریخ خاندان‌های اثرگذار در شهر مشهد نشان می‌دهد که مشاغل موروثی و حتی هنری یا مذهبی در بین برخی از خانواده‌های مرتبط با حرم مطهر امام رضا^(ع) تا چندین نسل تداوم داشته است. در زمینه پزشکی نیز برخی از خانواده‌های قدیمی چند نسل از آنان به‌عنوان طبیب در بین مردم شهرت داشته‌اند. خاندان شاملو ازجمله خانواده‌های قدیمی شهر مشهد محسوب می‌شوند که تبارشناسی آنان بیانگر وجود پزشک در سه نسل یعنی از میرزا غلامعلی صدرالاطباء تا نوادگانش است. هدف این پژوهش بررسی تاریخ خاندان شاملو و تداوم شغل پزشکی در بین این خانواده است. بنابراین، با طرح دو پرسش اساسی این مقاله تدوین‌شده است. تلاش می‌شود با مطالعات اسناد خاندانی و تاریخ شفاهی ضمن پرداختن به تاریخ خانوادگی، روایت‌های پزشکی و میراث خاندانی آنان مورد واکاوی قرار گیرد.

چکیده در دورۀ قاجار، مناقشات ارضی با کشورهای همسایه و وجود ناامنی‌های داخلی، باعث شده بود تا دولت اصلاحاتی در ساختار ارتش به وجود آورد. این پژوهش با رویکرد آرشیوی، تحلیلی و استفاده از اسناد آستان قدس رضوی در بازه زمانی 1268-1292ق قصد دارد به بررسی ساختار تشکیلاتی قشون قاجار بپردازد. سؤال پژوهش حاضر عبارت است از این‌که ساختار تشکیلات قشون قاجاریه و جایگاه قورخانه در این ساختار چگونه بود؟ پیشینه پژوهش نشان می‌دهد که در این رابطه، تحقیقی صورت نگرفته است. مبنی بر یافته‌های پژوهش، قشون ایران در این دوره باوجود ناکارآمدی، از یک نظام منسجمی برخوردار بوده است که بر اساس آن به چهار بخش سواره، پیاده، توپخانه و قورخانه تقسیم می‌شدند. این تشکیلات، جزئی از یک ساختار هرمی بزرگ‌تر بود که متشکل از خوانین قاجار، سواره غلام پیشخدمت رکابی و ولایتی و در ردیف‌های بعد، رسته نظام، مرکب از پیشکاران و پیشتازان، رسته سربازان مرکب از فوج‌های پیاده‌نظام و در انتها، رسته خارج نظام، مرکب از دسته‌های کوچک سواره و پیاده محلی بود. قورخانه در این ساختار در شاخه پیشتازان و وظایفی ازجمله تهیه، ساخت و تعمیر سلاح و تدارکات را بر عهده داشت و از دو بخش ارباب مناصب و صنایع تشکیل می‌شد و پرداخت مواجب و اجرت‌های آنان به شیوۀ صدور برات بود.
در دورۀ قاجار، مناقشات ارضی با کشورهای همسایه و وجود ناامنی‌های داخلی، باعث شده بود تا دولت اصلاحاتی در ساختار ارتش به وجود آورد. این پژوهش با رویکرد آرشیوی، تحلیلی و استفاده از اسناد آستان قدس رضوی در بازه زمانی 1268-1292ق قصد دارد به بررسی ساختار تشکیلاتی قشون قاجار بپردازد. سؤال پژوهش حاضر عبارت است از این‌که ساختار تشکیلات قشون قاجاریه و جایگاه قورخانه در این ساختار چگونه بود؟ پیشینه پژوهش نشان می‌دهد که در این رابطه، تحقیقی صورت نگرفته است. مبنی بر یافته‌های پژوهش، قشون ایران در این دوره باوجود ناکارآمدی، از یک نظام منسجمی برخوردار بوده است که بر اساس آن به چهار بخش سواره، پیاده، توپخانه و قورخانه تقسیم می‌شدند. این تشکیلات، جزئی از یک ساختار هرمی بزرگ‌تر بود که متشکل از خوانین قاجار، سواره غلام پیشخدمت رکابی و ولایتی و در ردیف‌های بعد، رسته نظام، مرکب از پیشکاران و پیشتازان، رسته سربازان مرکب از فوج‌های پیاده‌نظام و در انتها، رسته خارج نظام، مرکب از دسته‌های کوچک سواره و پیاده محلی بود. قورخانه در این ساختار در شاخه پیشتازان و وظایفی ازجمله تهیه، ساخت و تعمیر سلاح و تدارکات را بر عهده داشت و از دو بخش ارباب مناصب و صنایع تشکیل می‌شد و پرداخت مواجب و اجرت‌های آنان به شیوۀ صدور برات بود.

چکیده نقشه­ های شهری یکی از بسترهای شناخت وضعیت محیطی هستند. این اسناد اگر به‌صورت مهندسی و دقیق طراحی شده باشند، می­توانند تصویر روشنی از یک شهر را به مخاطبان ارائه کنند. همچنین این نقشه­ ها در ادوار تاریخی، توسعه ­های شهری را نشان می­دهند. در این پژوهش که از نظر هدف کاربردی و به روش توصیفی-تحلیلی انجام‌ گرفته است، به‌صورت موردی یکی از قدیمی­ترین نقشه­ هایی که ساختار حرم مطهر رضوی و محیط شهری پیرامون آن را نشان می­دهد، بررسی شده است. اصل این سند در کاخ گلستان نگهداری می­شود و تصویر آن به شمارۀ 153990 در مرکز اسناد آستان قدس رضوی ثبت شده است. هدف کلی این پژوهش، خوانش و تحلیل این سند است که توسط ذوالفقار مهندس در 1284ق طراحی‌شده و در پی پاسخ به این پرسش بوده که ساختار حرم مطهر رضوی، عناصر کالبدی و معابر شهری پیرامون حرم در دورۀ قاجار چگونه بوده است؟ یافته­ های پژوهش مشخص کرد این سند در زمان سفر ناصرالدین‌شاه به مشهد طراحی و در آن فضاهای مرتبط با حرم مطهر رضوی، مرز محلات، بناهای خدمات شهری (تیمچه­ ها، کاروانسراها، مدارس، حمام­ها، آب­انبارها، قراولخانه­ ها و قبرستان) و معابر اصلی ترسیم‌ شده است. از یافته­ های پژوهش می­توان چنین نتیجه ­گیری کرد که این سند کهن­ترین نقشه­ای است که فضای حرم مطهر رضوی در آن ترسیم‌شده و اطلاعات موردنیاز زائران را به‌تفصیل ارائه می­کند که شامل راه­های تشرف، ورودی­ صحن­ها، کفشداری­ها و نحوه رفت‌وآمد در رواق­ها و شبستان­های سرپوشیده تا ضریح مطهر رضوی است، همچنین نظام و ساختار اداری آستان قدس رضوی در بخش­های مختلف خدمت­رسانی، اداری، آموزشی، امنیتی، اقامتی و پذیرایی از زائران تصویر شده است. بنابراین، می‌توان آن را اولین نقشه گردشگری شهری ایران در امر زیارت دانست.

چکیده آستان قدس رضوی به‌عنوان یک نهاد برخاسته از وقف در راستای اهداف انقلاب اسلامی و با تأکید بر فرهنگ و سیره رضوی توانسته است در عرصه‌های مختلف نقش‌آفرینی کند. مشارکت در دفاع مقدس، از طریق کمک به جبهه‌های جنگ و حضور کارکنان آستان قدس رضوی در جبهه‌ها گام مهمی در تاریخ و تحولات این نهاد محسوب می‌شود. پس از آزادسازی هویزه در 1361ش، به پیشنهاد تولیت وقت آستان قدس رضوی و بنا به‌فرمان امام خمینی^(ره)، نوسازی هویزه به آستان قدس رضوی محول شد. مدیران طرح با توجه به امکانات و نیروی انسانی تلاش داشتند، طبق برنامه زمان‌بندی‌شده نسبت به طراحی و بنای شهری جدید نوسازی را شروع کنند. عملیات نوسازی هویزه در کمترین زمان ممکن و با استفاده از بهترین مصالح و بهره‌گیری از نیروهای متخصص ایرانی، بی‌شک نماد اندیشه جهادی و مدیریت اسلامی در بازسازی مناطق جنگ‌زده تلقی می‌شود. این پژوهش با بررسی مراحل و چگونگی انجام نوسازی هویزه و مشکلات پیش‌رو، درصدد پاسخگویی به این سؤال است که چرا آستان قدس رضوی اقدام به نوسازی هویزه در بحبوحه جنگ تحمیلی نمود و آیا سبک شهرسازی، هویت تاریخی و معماری شهری متناسب با فرهنگ مردم آن منطقه بود؟ تلاش می‌شود با روش توصیفی-تحلیلی و تکیه‌بر اسناد بازسازی هویزه و مصاحبه­های صورت گرفته، به این پرسش، پاسخ داده شود.

چکیده در 1067ق، 400 نسخه خطی توسط اسدالله خاتون وقف آستان قدس رضوی شده است. این مجموعه، بزرگ‌ترین کتابخانه واگذارشده به این کتابخانه تا قبل از واگذاری 700 نسخۀ خطی نادرشاه افشار (م1160ق) در 1145ق است (که از جنگ هندوستان به ایران منتقل نموده بود) می‌باشد. اکنون مناسب است پژوهشی دربارۀ این کتابخانه و واقف آن انجام شود و این مسائل پرسیده شوند که: فهرست نسخ خطی اسدالله خاتون، شامل چه اطلاعاتی است؟ آیا از احصاء و بررسی این نسخ، می‌توان اطلاعاتی پیرامون واقف یا منشأ کتابخانۀ وقفی او به دست آورد؟ نام و نسب واقف در یادداشت‌های وقفی نسخه‌های واگذارشده، با این عبارت آمده است «الواقف اسدالله ابن شیخ محمد مؤمن (المشتهر بابن‌خاتون المشهدی عاملی)». پرسش دیگر این است که آیا او نسبتی با شیخ محمد خاتون (م 1059ق) پیشوای دولت عبدالله قطب‌شاه جنوب هند دارد و ممکن است که این نسخ خطی وقفی، متعلق به کتابخانه شخصی او بوده باشند؟ در بررسی‌های پژوهش حاضر، مشخص شد که چهارصد نسخه وقفی به آستان قدس رضوی، از آنِ علامی فهامی شیخ محمد بن خاتون هستند که توسط فرزندش، وقف آستان قدس رضوی شده است. او حدود 20 سال از دوره 46 ساله حکومت شیعی سلطان عبدالله قطب‌شاه، پیشوا و نواب سلطنت حیدرآباد بوده است. محمد خاتون شاگرد شیخ بهائی و میر محمد مؤمن استرآبادی بوده و حوزۀ درسی قابل‌توجهی در جنوب هند تشکیل داد.